I PRN 60/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Mariana D. przeciwko Państwowemu Ośrodkowi Hodowli Zarodowej w M. o ekwiwalent za ziemniaki na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 27 stycznia 1987 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej w M. kwoty 25.000 zł, jako ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niekorzystania z działki pod ziemniaki.Pozwany Zakład wniósł o oddalenie powództwa.Wyrokiem z dnia 24 listopada 1986 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Koszalinie zasądził od pozwanego na rzecz Mariana D. kwotę 25.000 zł z 8 % od dnia 10 października 1986 r. Sąd ustalił, że powód był zatrudniony u strony pozwanej od dnia 6 września 1978 r. do dnia 30 czerwca 1986 r.Jak wynika z przedstawionego przez powoda świadectwa pracy, stosunek pracy między stronami został rozwiązany w drodze porozumienia stron. Zgodnie z art. 22 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. w sprawie wprowadzenia zakładowego systemu wynagradzania pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach zgrupowanych w Krajowym Zrzeszeniu Państwowych Przedsiębiorstw Hodowli i Obrotu Zwierzętami w Warszawie, który reguluje przyznanie prawa do działki pod ziemniaki bądź z tego tytułu ekwiwalentu pieniężnego dla pracowników strony pozwanej, prawo do ekwiwalentu za ziemniaki przysługuje pracownikom stałym utrzymującym rodzinę, którzy pozostawali w stosunku pracy w dniu 30 kwietnia danego roku kalendarzowego i nie byli w tym dniu w okresie wypowiedzenia. Artykuł 22 ust. 3 wymienionego porozumienia przewiduje 5 przypadków utraty przez pracownika prawa do zbioru z przydzielonej działki lub ekwiwalentu pieniężnego z tego tytułu, a zatem brak było, zdaniem Sądu Rejonowego, podstaw do pozbawienia go ekwiwalentu, gdyż nie spełniał on żadnej z wymienionych w powołanym art. 22 ust. 3 porozumienia przesłanek do utraty prawa do ekwiwalentu za ziemniaki. Nie jest słuszny, według Sądu Rejonowego, pogląd strony pozwanej, że w dniu 30 kwietnia 1986 r. powód znajdował się w okresie wypowiedzenia.Z treści przedstawionego przez stronę pozwaną odpisu podania powoda z dnia 25 marca 1986 r., a w szczególności z dwóch ostatnich zdań, wynika, że powód wniósł o rozwiązanie umowy o pracę w drodze porozumienia stron, do czego - co jest zaznaczone w świadectwie pracy - pozwany przychylił się. Od wyroku Sądu Rejonowego rewizję wniósł pozwany zakład. W toku postępowania rewizyjnego powód ograniczył pozew do kwoty 24.000 zł.Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 1987 r. Sąd Wojewódzki w Koszalinie uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej ponad kwotę 24.000 zł i w tym zakresie postępowanie umorzył, jak również oddalił rewizję. Sąd Wojewódzki uznał, że zaskarżony wyrok mimo wadliwego uzasadnienia odpowiada prawu. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, część art. 22 ust. 3 porozumienia wprowadzająca nowe warunki w stosunku do § 3 ust. 7 załącznika nr 2 do Układu Zbiorowego Pracy dla Państwowych Przedsiębiorstw Rolnych jest sprzeczna z art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania i w związku z tym jest bezskuteczna. Artykuł 19 ust. 2 zezwala jedynie na odstąpienie w całości lub w części od stosowania świadczeń (np. ekwiwalentu pieniężnego za ziemniaki) i przyznanie uzyskanych z tego tytułu środków na wzrost wynagrodzeń związanych z wynikami pracy. Natomiast w analizowanym porozumieniu nie odstępuje się - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - w całości lub w części od stosowania spornego świadczenia, lecz pozbawia się pracownika prawa do ekwiwalentu poprzez wprowadzenie nowych (dodatkowych) warunków.Sąd Wojewódzki stwierdził, że materialnoprawną podstawą uwzględnienia żądania powinien być § 3 ust. 3 i 8 załącznika nr 2 do UZP, a skoro bezsporne jest, że stosunek pracy nie został rozwiązany w przypadkach określonych w § 3 ust. 7 lit. a i b, to pozbawienie powoda spornego ekwiwalentu pieniężnego jest bezpodstawne. Z tych względów Sąd Wojewódzki uznał, że zaskarżony wyrok mimo wadliwego uzasadnienia odpowiada prawu.Od wyroku powyższego wniósł rewizję nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zarzucając rażące naruszenie art. 19 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25) i art. 22 ust. 3 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. w sprawie wprowadzenia zakładowego systemu wynagradzania pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach zgrupowanych w Krajowym Zrzeszeniu Państwowych Przedsiębiorstw Hodowli i Obrotu Zwierzętami w Warszawie oraz naruszenie interesu PRL. Skarżący wnosił o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Koszalinie z dnia 24 listopada 1986 r. i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie jest niesporne, że w pozwanym Państwowym Ośrodku Hodowli Zarodowej w M. obowiązuje zakładowy system wynagradzania wprowadzony na podstawie porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. w sprawie wprowadzenia zakładowego systemu wynagradzania pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach zgrupowanych w Krajowym Zrzeszeniu Państwowych Przedsiębiorstwach Hodowli i Obrotu Zwierzętami w Warszawie. Nie ulega również wątpliwości, że wymienione porozumienie zostało zarejestrowane przez Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych na podstawie art. 22 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25). W myśl art. 22 ust. 1 Minister dokonuje rejestracji po stwierdzeniu zgodności porozumienia z przepisami ustawy. Powstaje pytanie, czy w postępowaniu sądowym wszczętym przed sądem pracy dopuszczalna jest także kontrola zgodności konkretnego porozumienia z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco. Sądy pracy bowiem rozstrzygają spory na podstawie przepisów prawa pracy, przy uwzględnieniu zasady wynikającej z art. 18 k.p. Toteż gdyby się okazało, że konkretny przepis zawarty w akcie niższego rzędu jest sprzeczny z ustawą i jest mniej korzystny dla pracownika niż przepisy ustawy, postanowienie takiego przepisu byłoby nieważne.W rozpoznawanej sprawie - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - nie można jednak dopatrzyć się sprzeczności między postanowieniem art. 22 ust. 3 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. a art. 19 ust. 2 powołanej ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania.Artykuł 19 ust. 2 statuuje zasadę, że porozumienie w sprawie wprowadzenia zakładowych systemów wynagradzania nie może wprowadzać nowych świadczeń związanych z pracą, innych niż określone w dotychczasowych przepisach, a także rozszerzać zakresu ich stosowania. Dotyczy to w szczególności deputatów i innych świadczeń w naturze oraz ekwiwalentów pieniężnych w zamian za te deputaty i świadczenia. W ust. 2 art. 19 stwierdzono: Porozumienie może odstąpić w całości lub w części od stosowania świadczeń, o których mowa w ust. 1, przeznaczając uzyskane z tego tytułu środki na wzrost wynagrodzeń związanych z wynikami pracy.Spór między stronami dotyczy ekwiwalentu za niekorzystanie przez powoda z działki pod ziemniaki. Rodzaj dochodzonego świadczenia więc mieści się w zakresie przedmiotowym przepisu. Sąd Wojewódzki nie miał w tym zakresie wątpliwości, ale uznał że w porozumieniu z dnia 24 kwietnia 1985 r. nie odstępuje się w całości lub w części od stosowania spornego świadczenia, lecz pozbawia się pracownika prawa do ekwiwalentu poprzez wprowadzenie nowych (dodatkowych) warunków. Sąd Wojewódzki nie zajął się bliżej przesłanką "odstąpienia w części" od stosowania świadczeń.Tymczasem "odstąpienie w części" od stosowania świadczeń jest pojęciem, w którym może się mieścić zarówno ograniczenie częściowe wysokości świadczeń (ekwiwalentu), jak i ograniczenie kręgu osób uprawnionych do świadczeń poprzez zaostrzenie warunków ich przyznawania.Z porównania art. 22 ust. 3 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. z § 3 ust. 7 i 8 załącznika nr 2 do Układu Zbiorowego Pracy dla Państwowych Przedsiębiorstw Rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. wynika, że strony porozumienia przyjęły drugą formę odstąpienia w części od stosowania świadczeń (ekwiwalentu) poprzez ograniczenie kręgu osób uprawnionych do świadczeń, zaostrzając warunki ich przyznania.W § 3 ust. 7 i 8 załącznika nr 2 do UZP postanowiono:"7. W przypadku rozwiązania umowy o pracę przed zakończeniem zbioru ziemniaków w przedsiębiorstwach (zakładzie) pracownik traci prawo do zbioru z przydzielonej ziemi lub ekwiwalentu pieniężnego, jeżeli:a) rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło bez wypowiedzenia z winy pracownika;b) wygaśnięcie umowy o pracę nastąpiło poprzez porzucenie pracy;c) umowa została rozwiązana w okresie próbnym.8. W pozostałych przypadkach rozwiązania umowy o pracę były pracownik zachowuje prawo do zbioru z przydzielonej mu działki lub ekwiwalentu pieniężnego w przypadku zrezygnowania z uprawiania ziemi...".W ust. 1 wymienionego § 3 przyjęto tylko dwa warunki dające prawo pracownikowi do otrzymania ziemi pod ziemniaki, tj. prawo takie przysługuje pracownikowi stałemu, utrzymującemu rodzinę, a ust. 2 mówi o ekwiwalencie. W art. 22 ust. 2 i 3 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r. zaostrzone zostały te warunki, gdyż:"Art. 22. 2. Prawo do działki pod ziemniaki względnie ekwiwalentu pieniężnego z tego tytułu przysługuje pracownikom stałym utrzymującym rodzinę, którzy pozostawali w stosunku pracy w dniu 30 kwietnia danego roku kalendarzowego i nie byli w tym dniu w okresie wypowiedzenia.3. Pracownik traci prawo do zbioru z przydzielonej działki lub ekwiwalentu pieniężnego z tego tytułu w przypadku:1) rozwiązania umowy o pracę przez przedsiębiorstwo bez wypowiedzenia z winy pracownika lub wygaśnięcia umowy w związku z porzuceniem pracy przez pracownika,2) korzystania w danym roku kalendarzowym z urlopu bezpłatnego przez łączny okres przekraczający 3 miesiące,3) rozwiązania umowy o pracę w okresie próbnym,4) rozwiązania umowy o pracę na skutek wypowiedzenia umowy o pracę przez jedną ze stron w trybie ustawowym przed zakończeniem zbioru ziemniaków w gospodarstwie (przedsiębiorstwie),5) kiedy w okresie przydziału działek, pracownik znajduje się w okresie wypowiedzenia".Z przytoczonych postanowień wprost wynika, że przez zaostrzenie warunków przyznawania ekwiwalentu strony tego porozumienia zawężyły krąg pracowników uprawnionych m.in. do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niekorzystania z działki pod ziemniaki poprzez wyeliminowanie z kręgu uprawnionych pracowników, o których mowa w pkt 2, 4, 5 ust. 3 art. 22, i wprowadzenie w ust. 2 tegoż artykułu dodatkowych dwóch warunków, tj. pozostawania pracownika w stosunku pracy w dniu 30 kwietnia danego roku kalendarzowego, jednakże pracownik w tym dniu nie może być w okresie wypowiedzenia.Zaostrzone warunki otrzymywania świadczenia są rozwiązaniem pozwalającym przedsiębiorstwu przeznaczyć uzyskane w ten sposób środki na wzrost wynagrodzeń pracowników związanych z tym przedsiębiorstwem, a więc wynagrodzeń związanych z wynikami pracy - co stanowi art. 19 ust. 2 zd. ostatnie ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r.Reasumując powyższe rozważania Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że nie jest sprzeczne z art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25) postanowienie porozumienia o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagrodzeń ograniczające krąg pracowników uprawnionych do świadczeń i ekwiwalentów, o których mowa w art. 19 ust. 1 ustawy, poprzez zaostrzenie warunków ich przyznawania.Sąd Wojewódzki wychodząc z błędnych założeń dopuścił się obrazy wymienionych przepisów prawa materialnego, co trafnie zarzucono w rewizji nadzwyczajnej, a ponadto nie rozpoznał zarzutów rewizji strony pozwanej, w tym zarzutu, iż Sąd Rejonowy uniemożliwił jej udowodnienie, że stosunek pracy między stronami ustał wskutek wypowiedzenia dokonanego przez powoda.Sąd Najwyższy podzielając zarzuty rewizji nadzwyczajnej nie uwzględnił wniosku o ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, albowiem brak ku temu warunków (art. 422 § 2 k.p.c.). Sprawa nie została bowiem rozpoznana przez Sąd Wojewódzki w aspekcie zarzutów podniesionych w rewizji strony pozwanej.Nienależyte wyjaśnienie sprawy, w szczególności niewyjaśnienie, czy powód odpowiada warunkom z art. 22 porozumienia z dnia 24 kwietnia 1985 r., uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej mimo upływu terminu z art. 421 § 2 k.p.c., albowiem narusza to również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.