III CRN 286/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, T. Bukowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tadeusza A. przeciwko Eugenii K. i Józefowi K. o wydanie samochodu i zapłatę 342.000 zł na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11 listopada 1986 r.oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy dla m. st. Warszawy wyrokiem z dnia 30 listopada 1985 r. nakazał pozwanemu Józefowi K. wydanie powodowi samochodu marki Polonez 1500 nr rej. (...) wraz z dodatkowym wyposażeniem oraz zasądził od tego pozwanego i jego byłej żony Eugenii kwotę 305.500 zł, a Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 11 listopada 1986 r. w uwzględnieniu rewizji pozwanych wyrok ten zmienił o tyle tylko, że sumę 305.500 zł zasądził rozdzielnie: 175.000 zł Eugenii K., zaś pozostałą część 130.500 zł solidarnie od obojga pozwanych, oddalając rewizje w pozostałych częściach. Podstawą rozstrzygnięcia były następujące okoliczności ustalone przez Sąd Rejonowy i zaaprobowane przez Sąd Wojewódzki: Pozwani byli małżeństwem, a ich związek został rozwiązany przez rozwód w 1984 r. W 1979 r. nabyli w eksporcie wewnętrznym samochód osobowy "Polonez 1500", który został zarejestrowany na imię męża. W sierpniu 1982 r., gdy już toczyła się między małżonkami sprawa o rozwód, pozwana Eugenia K. zabrała bez wiedzy męża samochód, ukryła go i rozpoczęła poszukiwanie nabywcy. O zamiarze sprzedaży samochodu poinformowała m.in. obsługę stacji benzynowej. Powód świadczący usługi w zakresie przewozu osobowego porozumiał się z pozwaną, zapoznał się ze stanem samochodu i uzgodnił, że samochód ten nabędzie, gdy zgromadzi na ten cel pieniądze. W dniu 14 grudnia 1982 r. w mieszkaniu pozwanej doszło do zawarcia umowy sprzedaży samochodu za cenę 620.000 zł. Samochód wraz z dowodem został mu wydany. Pozwana wówczas zapewniła go, iż mąż jej czasowo przebywa za granicą, lecz upoważnił ją do zbycia samochodu i w tym celu podpisał przygotowaną wcześniej umowę. W rzeczywistości umowa została podpisana przez pozwaną, o czym powód nie wiedział. Powód po dokonaniu czynności rejestracyjnych, wykonaniu pewnych napraw eksploatował samochód jako taksówkę do kwietnia 1983 r., kiedy pojazd został mu odebrany przy udziale funkcjonariusza MO. Zabezpieczenie samochodu nastąpiło w związku z toczącym się przeciwko pozwanej postępowaniem karnym o popełnienie przestępstwa z art. 203 § 1 k.k. (zabór mienia stanowiącego majątek wspólny). Postępowanie to uległo umorzeniu z mocy przepisów o amnestii, samochód zaś został wydany pozwanemu.Zdaniem sądów obu instancji, powód nabył samochód w dobrej wierze i stał się jego właścicielem (art. 38 k.r.o. i art. 169 k.c.). Nie miał on uzasadnionych podstaw w świetle zapewnień udzielonych mu przez pozwaną - do szczególnego badania stosunków między małżonkami, a wobec wydania mu rzeczy z dokumentem rejestracyjnym stał się jej właścicielem. Ta dobra wiara nabywcy nie została przez pozwanego podważona (art. 6 k.c.). Sądy powołały się przy tym na poglądy zawarte w komentarzu do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - Wyd. Praw. 1966, str. 158 oraz na wyrok SN z dnia 24 marca 1959 r. 4 CR 429/58 (OSN 1960, poz. 32), w którym wypowiedziany został pogląd, iż nabywca ruchomości od osoby pozostającej w związku małżeńskim nie ma obowiązku badać, czy zbywca ma uprawnienia do zbycia, i zwracać się do drugiego z małżonków z zawiadomieniem o zamierzonej transakcji.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 36 § 2, art. 37 § 1 i art. 38 k.r.o. oraz art. 169 § 1 k.c., a także naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, domagał się uchylenia obu wymienionych wyroków i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Rewizja powyższa na uwzględnienie nie zasługuje, albowiem twierdzone rażące naruszenie prawa, jak też interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w rozpatrywanej sprawie nie ma miejsca. Choć pozwana Eugenia K. podnosiła w procesie, iż samochód stanowi jej majątek odrębny, to sąd pierwszej instancji zasadnie poglądu tego nie podzielił. Przedmiotowy samochód wchodził w skład majątku dorobkowego małżonków K. Zbycie samochodu, jako czynność przekraczająca zwykły zarząd składnikiem majątku wspólnego, mogło nastąpić za zgodą drugiego z małżonków. Przepisy o zarządzie majątkiem wspólnym uwzględniają jednak interesy kontrahentów małżonków. Celowi temu służy przede wszystkim art. 38 k.r.o. nakazujący w wypadku, gdy osoba trzecia bez wymaganej zgody drugiego z małżonków nabyła prawo lub została zwolniona od obowiązku stosowania w sposób odpowiedni przepisów o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą uprawnioną do rozporządzania prawem. Chodzi tu w szczególności o normę art. 169 k.c., według której nabywca rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej uzyskuje własność tej rzeczy z chwilą objęcia jej w posiadanie, chyba że działa w złej wierze. Polski system prawny nie zawiera definicji pojęcia dobrej lub złej wiary, lecz jedynie w art. 7 k.c. stanowi, iż domniemywa się istnienie dobrej wiary. Domniemanie to ulega obaleniu, jeżeli okoliczności towarzyszące zbyciu i wydaniu rzeczy powinny były wywołać wątpliwości co do zasadności takiego przekonania. Tak więc ową dobrą wiarę nabywcy wyłączy nie tylko świadomość, że zbywca nie jest upoważniony do rozporządzenia rzeczą, ale także sytuacja, w której brak tej świadomości jest następstwem niedbalstwa lub niezachowania przez niego przyjętej w danych warunkach staranności. Oczywiście, wbrew odmiennej sugestii wyrażonej w rewizji nadzwyczajnej sama świadomość tego, że zbywca samochodu pozostaje w związku małżeńskim, oraz że samochód ten wchodzi w skład majątku dorobkowego zbywcy i jego małżonka, nie biorącego udziału w czynności sprzedaży, nie prowadzi do stanu, w którym nabywca przestaje być w dobrej wierze. Podzielanie takiego poglądu prowadziłoby do sytuacji paraliżującej obrót i życiowo nie do zaakceptowania. Należy także podnieść, iż wchodzące w grę przepisy prawa nie nakładają obowiązku zachowania szczególnej ostrożności przy nabywaniu rzeczy ruchomych od osób pozostających w związku małżeńskim.Jak już podniesiono powód wiedział o tym, że zbywczyni samochodu pozostaje w związku małżeńskim oraz że samochód ten wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków. Należy wszakże mieć na uwadze okoliczności towarzyszące transakcji, które to okoliczności nie nakazywały zachowania szczególnej ostrożności po stronie nabywcy. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na okres, jaki dzielił powzięcie przez nabywcę wiadomości o możliwości nabycia samochodu i datę nabycia. Otóż między tymi datami upłynął okres co najmniej dwóch miesięcy. Powód dowiedział się o możliwości nabycia samochodu latem lub wczesną jesienią, do nabycia zaś doszło w połowie grudnia tego roku. Po zapoznaniu się ze stanem samochodu powód badał, eksploatował posiadany samochód i dopiero po jego sprzedaży i zgromadzeniu odpowiedniej sumy nabył samochód od pozwanej. Kilkakrotne spotkania stron umowy na przestrzeni dłuższego czasu dawały podstawę do przekonania, iż zbywczyni jest w istocie uprawniona do zbycia samochodu. Transakcja została zawarta w mieszkaniu zbywcy, nie zaś w okolicznościach, które nakazywałyby szczególną ostrożność. Była to zatem sytuacja zgoła odmienna od tej, która była przedmiotem rozstrzygnięcia SN w sprawie III CRN 208/84 (OSNCP 1986, z. 1-2, poz. 9), na którą powołuje się rewizja nadzwyczajna. Nabywca wiedział o tym, że samochód został nabyty w eksporcie wewnętrznym, co czyniło tym bardziej wiarygodne zapewnienie zbywczyni, iż mąż przebywa poza granicami kraju. Otrzymał klucze do samochodu, dowód rejestracyjny oraz zapewnienie, że dzieje się to za zgodą i wiedzą męża zbywczyni, na dowód czego przedstawiono mu podpisaną już umowę, z wymienieniem nr dowodu osobistego męża wpisanego do dokumentu rejestracyjnego. Brak jest zatem podstaw do podzielenia poglądu, iż nabywca nie zachował należytej ostrożności i nie może być uważany za będącego w dobrej wierze. Reasumując należy stwierdzić, iż świadomość nabywcy samochodu co do tego, że jego zbywca pozostaje w związku małżeńskim oraz że samochód ten wchodzi w skład majątku wspólnego zbywcy i jego małżonka, który nie bierze udziału w transakcji, nie przesądza sama przez się o braku dobrej wiary nabywcy. Nabywca rzeczy ruchomej będzie uważany za działającego w złej wierze, jeśli wie lub na podstawie towarzyszących transakcji okoliczności powinien wiedzieć, że zbywca taki działa wbrew woli małżonka.Z tych przyczyn i na mocy art. 421 § 1 k.p.c. rewizja nadzwyczajna podlega oddaleniu. Podnieść także należy, iż zaskarżone orzeczenia nie naruszają interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Ochronie nabywcy rzeczy ruchomej w dobrej wierze od jednego z małżonków nie może być w sposób skuteczny przeciwstawiana ochrona majątku dorobkowego małżonków. Oba wymienione interesy zasługują na równoważną ochronę.