III CRN 72/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Szachułowicz.Sędziowie SN: G. Bieniek (spr.), B. Bladowski.Protokolant: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 1988 r., na rozprawie sprawy z wniosku Elżbiety S. z udziałem Mariana S. o podział majątku dorobkowego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 22 września 1987 r.postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie w części oddalającej rewizję uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego w R. z dnia 23 kwietnia 1987 r. rozstrzygającego o wartości nakładów z majątku odrębnego wnioskodawczyni na majątek wspólny oraz o wysokości dopłaty na rzecz uczestnika postępowania wraz z poprzedzającym je postanowieniem Sądu Rejonowego w R. z dnia 23 kwietnia 1987 r. w części ustalającej wartość nakładów z majątku odrębnego wnioskodawczyni na majątek wspólny (pkt II) oraz rozstrzygającej o wysokości dopłaty od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania (pkt IV ust. 3), a także orzekającej o kosztach postępowania (pkt V) i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w R. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o wpisie od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 23.04.1987 r. Sąd Rejonowy w R. ustalił, że w skład majątku dorobkowego Elżbiety S. i Mariana S. wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu w Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w R., położonego w R. przy ul. S. o wartości 3.387.440 zł; nakłady na wykończenie tego mieszkania w kwocie 274.302 zł oraz szereg ruchomości, wymienionych w tym postanowieniu. Jednocześnie Sąd ten ustalił, że nakłady z majątku odrębnego wnioskodawczyni Elżbiety S. na majątek wspólny w postaci mieszkania przedstawiają wartość 3.048.696 zł, zaś na wykończenie mieszkania 147.063 zł. Przyjmując, że udziały stron w majątku dorobkowym są równe, Sąd Rejonowy przyznał wnioskodawczyni własnościowe prawo do lokalu oraz określone ruchomości, uczestnikowi postępowania - ruchomości oraz dopłatę od wnioskodawczyni w kwocie 274.187 zł, płatną w ratach.Rewizję uczestnika postępowania Mariana S. wniesioną od tego orzeczenia Sąd Wojewódzki w R. oddalił postanowieniem z dnia 22 IX 1987 r. Sąd ten przyjął, że wartość lokalu mieszkalnego w chwili przydziału wynosiła 329.823 zł, przy czym na poczet wkładu wnioskodawczyni uiściła 63.580 zł, zaś pozostała suma spłacana była ratami z tym, że do chwili rozwodu strony spłaciły 36.605 zł na poczet kredytu. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, skoro wnioskodawczyni wpłaciła cały wkład ze swego majątku odrębnego, wymagany przy przydziale mieszkania, to zaliczenie na jej rzecz tylko nominalnego wkładu 63.580 zł byłoby krzywdzące, w sytuacji gdy wycena mieszkania następuje według cen wolnorynkowych. Także dalsze zarzuty uczestnika postępowania Sąd Wojewódzki uznał za nieuzasadnione i w rezultacie rewizję oddalono.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w R. w części oddalającej rewizję uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego w R. rozstrzygającego o wartości nakładów z majątku odrębnego wnioskodawczyni na majątek wspólny oraz o wysokości dopłaty na rzecz uczestnika postępowania - zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zarzucając rażące naruszenie przepisów prawa, a w szczególności art. 32 i 45 § 1 k.r.o. w związku z art. 358 § 2 k.c. oraz w związku z art. 3 § 2 k.p.c. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R. w zaskarżonej części oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w R. ust. II i IV pkt 3 sentencji i przekazanie sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota zagadnienia w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy w sytuacji gdy przy podziale majątku wspólnego wartość mieszkania spółdzielczego własnościowego ustala się według cen wolnorynkowych, nakłady z majątku odrębnego na wkład związany z tym mieszkaniem, które objęte jest wspólnością także podlegają waloryzacji, a jeżeli tak, to według jakich zasad. Innymi słowy chodzi o to, czy wartość spółdzielczego własnościowego mieszkania obliczona według cen wolnorynkowych winna rzutować na ustalenia wartości wkładu budowlanego, w szczególności wówczas, gdy środki pieniężne przeznaczone na ten wkład pochodziły z majątku odrębnego jednego z małżonków.Sądy obu instancji na to pytanie udzieliły odpowiedzi pozytywnej prezentując pogląd, iż odmienne stanowisko byłoby krzywdzące dla osoby, która otrzymuje mieszkanie spółdzielcze w wyniku podziału majątku dorobkowego, gdyż na osobie tej ciąży obowiązek uiszczenia niespłaconej części kredytu budowlanego.Stanowisko to zakwestionował Prokurator Generalny PRL, który podniósł, że skoro przydział lokalu spółdzielczego nastąpił w czasie trwania małżeństwa, to wchodzi ono w skład majątku wspólnego, a dokonana przez jednego z członków wpłata na poczet wkładu, stanowi jedynie nakład z majątku odrębnego na majątek wspólny. Małżonek, który dokonał tej wpłaty nabywa jedynie roszczenie o koszt tej sumy pieniężnej, zaliczonej nominalnie na wkład. W tym względzie wnoszący rewizję nadzwyczajną powołał się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z 9 I 1986 r. III CZP 171/85 (OSNCP 1986, nr 12, poz. 196).Podejmując zatem ten podstawowy problem stwierdzić wstępnie należy, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest istotnie pogląd, iż w toku postępowania o podział majątku wspólnego równowartość lokatorskiego prawa do lokalu wyznacza suma pieniężna odpowiadająca wkładowi mieszkaniowemu, który w chwili podziału obowiązany byłby wnieść członek spółdzielni ubiegający się o przydział nowo wybudowanego lokalu mieszkalnego, tej samej wielkości i o zbliżonym wyposażeniu (por. uchwała Sądu Najwyższego z 25 X 1983 r. III CZP 50/83 - OSNCP 1984, nr 5, poz. 2). Trudno zresztą byłoby przyjąć inne stanowisko, jeśli zważyć na treść art. 218 § 4 zd. 2 prawa spółdzielczego. Ta reguła ustalenia równowartości lokatorskiego prawa do lokalu ma zastosowanie zarówno wówczas, gdy pierwotny wkład mieszkaniowy (tj. z daty przydziału tego prawa) pochodzi w całości z majątku odrębnego małżonka (por. uchwała SN z dnia 9 I 1986 r. III CZP 71/85 - OSNCP 1986,nr 12, poz. 196), jak i w zasadzie wtedy, gdy chodzi o podział majątku wspólnego, w skład którego wchodzi ekspektatywa uzyskania lokatorskiego prawa do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej (por. uchwała z 21 X 1986 r. III CZP 76/86, OSNCP 1987, nr 11, poz. 169).Inaczej przedstawia się sprawa, gdy chodzi o wartość własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego. Przeliczenia z tego tytułu między spółdzielnią a członkiem lub jego spadkobiercami reguluje art. 229 Prawa spółdzielczego. W szczególności art. 229 § 1 tego prawa przewiduje, że osoba uprawniona (b. członek) otrzymuje od spółdzielni nie wkład w sumie nominalnej, lecz równowartość własnościowego prawa do lokalu. Nie jest to równowartość rynkowa, lecz obliczona przy uwzględnieniu przesłanek określonych w art. 229 § 1 prawa spółdzielczego. Natomiast, gdy chodzi o ustalenie wartości własnościowego prawa do lokalu w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków, to zgodnie z tezą VIII uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 XI 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, nr 3, poz. .37) - określa się ją według cen rynkowych uzyskiwanych w uczciwym obrocie.Jeśli zatem te reguły ustalania wartości zarówno lokatorskiego, jak i własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego w postępowaniu o podział majątku wspólnego powiązać z podstawową tezą, iż spółdzielcze prawo do lokalu przydzielonego w czasie trwania małżeństwa należy do majątku wspólnego małżonków, to nie może być wątpliwości, że tak ustalona wartość tego prawa jest podstawą rozliczeń małżonków przy podziale majątku objętego wspólnością. To stwierdzenie nie może pozostać bez wpływu na rozstrzygnięcie kwestii, czy za podstawę określenia wysokości wkładu z majątku odrębnego na majątek wspólny w postaci wpłaty na wkład mieszkaniowy lub budowlany, przyjąć sumę pieniężną odpowiadającą pierwotnemu wkładowi, czy też równowartość wkładu rewaloryzowanego w czasie trwania wspólności ustawowej, czyli sumę wyższą od nominalnie zaliczonej na wkład.Tę kwestię - w odniesieniu do wkładu mieszkaniowego - rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 I 1986 r. III CZP 71/85 (OSNCP 1986, nr 12, poz. 196) przyjmując, iż nakład z majątku odrębnego małżonka na majątek wspólny odpowiada - w wypadku zwaloryzowania w czasie trwania wspólności majątkowej wkładu mieszkaniowego przez spółdzielnię - sumie pieniężnej nominalnie zaliczonej na wkład mieszkaniowy. Wynika to z tego, iż waloryzacja będąca następstwem zaktualizowanej wartości budynku spółdzielczego, nie dotyka sumy pieniężnej należnej jednemu z małżonków z tytułu udziału w jego majątku odrębnym na majątek wspólny; tego rodzaju wierzytelności nie zostały bowiem, z uwagi na spadek siły nabywczej pieniądza, zwaloryzowane. Te same argumenty i wynikający z nich pogląd należy odnieść do sytuacji, gdy nakład z majątku odrębnego małżonka na majątek wspólny dotyczył wkładu budowlanego. Takie stanowisko jest tym bardziej uzasadnione jeśli mieć na względzie, iż w postępowaniu o podział majątku wspólnego wartość własnościowego prawa do lokalu określa się według cen rynkowych uzyskiwanych w uczciwym obrocie. Brak przecież przekonywających racji, aby korzyść wynikająca z takiego sposobu ustalenia wartości własnościowego prawa do lokalu przypadła wyłącznie osobie, która z majątku odrębnego uiściła w całości lub w znacznej części wymagany pierwotnie wkład budowlany, a w wyniku podziału majątku uzyskała prawo do tego mieszkania. Do takiego zaś rezultatu sprowadza się rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. W istocie bowiem sądy obu instancji przyjęły, że uiszczona przez wnioskodawczynię kwota 63.580 zł odpowiada - przy obliczeniu wartości własnościowego prawa do lokalu według cen wolnorynkowych na 3.387.440 zł - kwocie 3.048.696 zł. Taki efekt wydanego rozstrzygnięcia nie jest możliwy do zaakceptowania. W konsekwencji uzasadniony jest jedynie następujący wniosek: w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków, wartość własnościowego prawa do lokalu określa się według cen uzyskiwanych w uczciwym obrocie; od tak ustalonej wartości odlicza się nieuiszczoną część kredytu przypadającą na koszt budowy lokalu należącego do majątku wspólnego; nakład w postaci wpłaty na wkład budowlany dokonany z majątku odrębnego małżonka na majątek wspólny odpowiada sumie pieniężnej nominalnie zaliczonej na wkład budowlany.Te reguły będzie miał na względzie Sąd Rejonowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy.Z powyższych zasad, z mocy art. 422 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.