III UZP 14/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: J. Bała, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Małgorzaty Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o rentę rodzinną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 28 kwietnia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w przypadku nieskorzystania przez osobę uprawnioną do emerytury z przysługującego jej uprawnienia przewidzianego w art. 54 ust. 5 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68) prawo do renty rodzinnej w całości przechodzi na pozostałą osobę uprawnioną do renty po inwalidzie wojennym?"podjął następującą uchwałę:Jeżeli do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym uprawnione są dwie osoby, w tym jednej z nich wypłaca się - zgodnie z jej wyborem - emeryturę powiększoną o 25% renty, drugiej osobie uprawnionej do renty rodzinnej wypłaca się pozostałą część tej renty.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 22 kwietnia 1987 r. ZUS Oddział w K. przyznał Zofii Ł. od dnia 31 marca 1987 r. rentę rodzinną po mężu Stanisławie Ł. - inwalidzie wojennym, ustalając wysokość renty w kwocie odpowiadającej 70% podstawy wymiaru renty. Wobec tego, że Zofia Ł. pobiera emeryturę, Oddział w K. wypłacał pełną emeryturę oraz 1/4 renty rodzinnej.Decyzją z dnia 30 września 1987 r. organ rentowy przyznał od dnia 1 października 1987 r. rentę rodzinną po Stanisławie Ł. także córce - Małgorzacie Ł. Wobec tego, że Zofia Ł. złożyła oświadczenie, iż zrzeka się renty rodzinnej po mężu na rzecz córki Małgorzaty, organ rentowy podjął wypłatę renty tylko na rzecz Małgorzaty. Kwoty renty obliczono w wysokości 70% podstawy wymiaru, tj. w wysokości, jaka przysługuje, gdy uprawnioną do renty jest tylko jedna osoba. Z dniem 1 października 1987 r. wstrzymano wypłatę renty rodzinnej dla Zofii Ł.Kolejnymi decyzjami z dnia 2 lutego 1988 r. organ rentowy dokonał ponownego obliczenia renty rodzinnej, ustalając jej wysokość na kwotę odpowiadającą 75% podstawy wymiaru, tj. w wysokości, jaka przysługuje, gdy uprawnione do renty są dwie osoby. Jednocześnie organ rentowy dokonał podziału renty na dwie równe części i zawiadomił Małgorzatę Ł., iż od dnia 1 października 1987 r. przysługuje jej renta w połowie wysokości, gdyż renta rodzinna przysługuje także Zofii Ł., jednakże Zofia Ł. ma prawo do pobierania 1/4 tej renty - z uwagi na zbieg renty z emeryturą. Stanowisko to organ rentowy podtrzymał w decyzji z dnia 26 lutego 1988 r.W odwołaniu do Sądu Małgorzata Ł. domagała się przyznania renty rodzinnej w całości bądź wypłacania na jej rzecz renty w wysokości 3/4.W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wnosił o jego oddalenie, wyjaśniając, że zrzeczenie się przez Zofię Ł. prawa do renty rodzinnej było bezskuteczne, w związku z czym dokonał podziału renty na dwie równe części, zgodnie z art. 45 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p., a następnie ograniczył część wypłacaną Zofii Ł. do 1/4 renty - stosownie do art. 54 ust. 5 pkt 2 ustawy o z.i.w.Sąd Wojewódzki uznał, iż w sprawie zachodzi poważna wątpliwość prawna, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Zdaniem Sądu, skoro Zofia Ł. złożyła oświadczenie o zrzeczeniu się przysługującego jej prawa do renty rodzinnej na rzecz córki, "prawo do renty rodzinnej w całości przechodzi na córkę". Odmienne stanowisko organu rentowego doprowadziło do pomniejszenia dochodu rodziny o 1/4, co jest sprzeczne z celem renty rodzinnej, która ma zapewnić środki utrzymania uprawnionym do niej członkom rodziny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z przedstawionego stanu faktycznego sprawy wynika, że Zofia Ł. w dacie zgłoszenia wniosku o rentę rodzinną po mężu Stanisławie Ł., inwalidzie wojennym, pobierała emeryturę. W ten sposób zatem wyraziła ona wolę realizacji swego prawa do pobierania emerytury powiększonej o 25% renty rodzinnej, przewidzianego w art. 54 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68). Z chwilą nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym także przez jego córkę (z uwagi na podjęcie nauki w szkole wyższej), co nastąpiło później, organ rentowy powinien był ustalić ponownie wysokość renty rodzinnej wojennej w kwocie odpowiadającej 75% podstawy wymiaru, tj. w wysokości, jaka przysługuje, gdy uprawnione do renty są dwie osoby. Po ustaleniu nowej wysokości renty rodzinnej wojennej - organ rentowy powinien był nadal wypłacać Zofii Ł. emeryturę powiększoną o 1/4 renty rodzinnej wojennej, ponieważ jej oświadczenie, że zrzeka się renty rodzinnej na rzecz córki nie mogło odnieść skutku prawnego. Prawo do świadczenia emerytalno-rentowego jest bowiem świadczeniem osobistym i jako takie jest niezbywalne.W sytuacji faktycznej, jaka występuje w niniejszej sprawie, natomiast nie ma podstawy do dokonania podziału przedmiotowej renty na dwie równe części i wypłacanie córce zmarłego Małgorzacie renty rodzinnej wojennej tylko w wysokości 1/2. W takiej sytuacji nie ma zastosowania art. 45 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Zgodnie z art. 64 ustawy o z.i.w. art. 45 ustawy o z.e.p. można stosować tylko w sprawach nie uregulowanych w ustawie o z.i.w., przy czym przepis ten należy stosować odpowiednio. Zastosowanie w niniejszej sprawie przez organ rentowy art. 45 ust. 3 ustawy o z.e.p. wprost doprowadziło do sytuacji, której nie można zaakceptować. Doszło bowiem do tego, że renta rodzinna wypłacana jest dla dwóch uprawnionych do niej osób w kwocie równej tylko 3/4 renty, co nie ma uzasadnienia prawnego ani społecznego, na co trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki. W sytuacji, jaka występuje w niniejszej sprawie, tzn. gdy do renty rodzinnej po inwalidzie wojennym uprawnione są dwie osoby, w tym jednej z nich wypłaca się - zgodnie z jej wyborem - emeryturę powiększoną o 25% renty, drugiej osobie uprawnionej do renty rodzinnej wypłaca się pozostałą część tej renty, tj. równą 75% renty. W ten sposób następuje realizacja wypłaty całej renty rodzinnej - przy zastosowaniu w odniesieniu do osoby uprawnionej także do emerytury zasady określonej w art. 54 ust. 5 pkt 2 ustawy o z.i.w. Stanowisko takie uzasadnia wykładnia funkcjonalna tego przepisu.Z tych powodów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji. Uchwała ta jest zgodna ze stanowiskiem reprezentowanym przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej.Na koniec należy jednak podnieść, że z akt rentowych wynika, iż Stanisław Ł. miał prawo do dwóch świadczeń, tj. emerytury i renty inwalidy wojennego; dowodzi tego określenie we wniosku o rentę rodzinną numer symbolu jego świadczenia "(...)". W takiej sytuacji należałoby ustalić także prawo Małgorzaty Ł. do renty rodzinnej na podstawie ustawy o z.e.p., gdyż nie można wykluczyć, że renta rodzinna przysługująca na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników może być dla Małgorzaty Ł. korzystniejsza.Jak bowiem wyjaśnił już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 kwietnia 1988 r. III UZP 9/88 zarówno ustawa o z.e.p., jak i ustawa o z.i.w. zastrzegając, że wszystkim uprawnionym osobom przysługuje jedna łączna renta rodzinna, nie wykluczają, iż renta będzie przyznawana na podstawie różnych ustaw, z tym ograniczeniem, że łączna wysokość tej renty przyznanej wszystkim uprawnionym nie może być wyższa niż ustalona renta rodzinna najkorzystniejsza. Ustalenie i wypłacanie renty rodzinnej dla dwu osób uprawnionych nie musi nastąpić wyłącznie na podstawie jednej ustawy. Gdyby okazało się, że renta rodzinna przyznana Małgorzacie Ł. na mocy ustawy o z.e.p., pomniejszona o kwotę renty rodzinnej wojennej wypłacanej jej matce byłaby wyższa od kwoty równej 3/4 renty rodzinnej wojennej, to należałoby wypłacać rentę rodzinną z ustawy o z.e.p.