III UZP 33/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: J. Bała, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o wysokość składek na ubezpieczenie społeczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 23 czerwca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przysługujące pracownikom Lasów Państwowych świadczenia w naturze, polegające na korzystaniu z bezpłatnych mieszkań funkcyjnych i bezpłatnego użytkowania gruntów rolnych o powierzchni 0,5 ha, są świadczeniami zaliczonymi do osobowego funduszu płac w myśl przepisów uchwały nr 158 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1976 r. w sprawie składników funduszu płac (M.P. Nr 43, poz. 212) i wynagrodzeniami osobowymi w rozumieniu przepisów uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85) i, czy jako takie, stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne?"powziął następującą uchwałę:1. Składkę na ubezpieczenie społeczne oblicza się od tych świadczeń w naturze, za które pracownikowi przysługuje ekwiwalent. 2. Przy obliczaniu podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń przysługujących pracownikom Lasów Państwowych uwzględnia się zatem świadczenie w naturze polegające na bezpłatnym korzystaniu z mieszkań funkcyjnych. Nie uwzględnia się natomiast świadczenia w naturze polegającego na bezpłatnym użytkowaniu gruntów rolnych o powierzchni 0,5 ha. Uzasadnienie faktyczneDecyzjami z dnia 28 stycznia 1987 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. zobowiązał siedem Nadleśnictw podległych Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w T. do uiszczenia różnicy z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za lata 1981-1986 wraz z należnymi odsetkami za zwłokę. Różnica z tytułu składek powstała przez to, że wymienione Nadleśnictwa nie naliczały składek na ubezpieczenie społeczne od wartości świadczeń w naturze należnych pracownikom lasów państwowych. Odwołanie od powyższych decyzji złożył Okręgowy Zarząd Lasów Państwowych w T., podnosząc, że świadczenia w naturze, jakimi są użytkowanie mieszkań służbowych i bezpłatny deputat rolny, mają charakter bytowy, związany ze specyfiką działalności gospodarczej Lasów Państwowych. Świadczenia te nie są obligatoryjne i jako takie nie podlegają zarachowaniu w koszty jako wynagrodzenie osobowe. Pracownicy nie korzystający z wymienionych świadczeń nie mogą dochodzić w zamian ekwiwalentów pieniężnych.W piśmie z dnia 21 kwietnia 1987 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, iż z tytułu świadczeń w naturze, jakimi są mieszkania funkcyjne i deputat rolny, nie należy naliczać składek na ubezpieczenie społeczne, jednakże pozwany Oddział ZUS w B. podtrzymywał stanowisko zajęte w zaskarżonych decyzjach.Zdaniem Oddziału, nie można zgodzić się z twierdzeniem, że zarówno wartość mieszkania funkcyjnego, jak i deputat rolny nie mogą być ustalone w sposób wymierny. Są to, zdaniem Oddziału, świadczenia wymierne, a więc stanowią wynagrodzenie w rozumieniu uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1982 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej.Na tle tego stanu faktycznego nasunęły się Sądowi poważne wątpliwości prawne, które przedstawił w przytoczonym zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do § 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 grudnia 1976 r. w sprawie dostosowania niektórych przepisów o ubezpieczeniu społecznym i o ubezpieczeniu rodzinnym do zasad określających składniki funduszu płac (Dz. U. Nr 40, poz. 239), obowiązującego do dnia 31 grudnia 1983 r., podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne stanowiły w uspołecznionych zakładach pracy wypłaty pieniężne oraz wartości świadczeń w naturze, zaliczone do osobowego funduszu płac. Osobowy fundusz płac zaś określała uchwała nr 158 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1976 r. w sprawie składników funduszu płac (M.P. Nr 43, poz. 212 ze zm.). Zgodnie z załącznikiem nr 1 do wymienionej uchwały w dziale I dotyczącym wynagrodzeń pracowników pozostających w ewidencji personalnej zakładu pracy, do osobowego funduszu płac zalicza się: wartość deputatów lub innych świadczeń wydawanych pracownikom bezpłatnie lub częściowo odpłatnie (w części nie opłaconej) oraz ekwiwalenty za te deputaty bądź inne świadczenia, w tym ekwiwalenty za mieszkania służbowe.Obowiązujące od dnia 1 stycznia 1984 r. rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 27 grudnia 1983 r. w sprawie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników uspołecznionych zakładów pracy (Dz. U. Nr 73, poz. 332 ze zm.) stanowi w § 1, że podstawą do wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników uspołecznionych zakładów pracy są wypłaty pieniężne oraz wartość świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty zaliczone - w myśl przepisów o klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej - do wynagrodzeń osobowych. Zgodnie z § 3 ust. 1 uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85) wynagrodzenie osobowe obejmuje wynagrodzenie i inne świadczenia z tytułu pracy, wypłacane lub wydawane w naturze (odpowiednio przeliczone).Wykładnia gramatyczna § 1 powołanego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 27 grudnia 1983 r. prowadzi do wniosku, że składkę na ubezpieczenie społeczne oblicza się od tych świadczeń w naturze, za które pracownikowi przysługuje ekwiwalent. Świadczy o tym użyte w tym przepisie wyrażenie "bądź" (... wartość świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty ...). Oznacza to, że przy naliczaniu podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne, uwzględniać należy wartość tych świadczeń w naturze, w zamian których pracownikowi przysługuje ekwiwalent. Ekwiwalent taki zaś nie będzie przysługiwał tylko wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi.Taką samą zasadę należy stosować do sposobu naliczania podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne w okresie do dnia 31 grudnia 1983 r. Nie ma bowiem żadnej podstawy do innego potraktowania tej kwestii pod rządami wymienionego rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 grudnia 1976 r.Udzielenie zatem odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne zależy od ustalenia, czy pracownikom Lasów Państwowych przysługuje ekwiwalent w zamian za korzystanie z bezpłatnych mieszkań funkcyjnych i bezpłatnego użytkowania gruntów rolnych o pow. 0,5 ha.Stosownie do § 20 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków pracowników Lasów Państwowych (Dz. U. Nr 51, poz. 328) pracownicy nadleśnictw, jednostek organizacyjnych szczególnych oraz parków narodowych i ośrodków hodowli żubrów obowiązani są mieszkać w miejscu pełnienia swych obowiązków i w tym celu otrzymują bezpłatne mieszkanie funkcyjne wraz z budynkami gospodarczymi.Użycie w tym przepisie słowa "otrzymują" oznacza, że zakład pracy jest obowiązany zapewnić bezpłatne mieszkanie funkcyjne. Zasady i tryb przydziału bezpłatnych mieszkań funkcyjnych normuje zarządzenie nr 14 Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 17 marca 1980 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników Lasów Państwowych (Dz. Urz. MLiPD z 1980 r. Nr 4, poz. 26), wydane - między innymi - na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 20 ust. 2 wymienionego rozporządzenia z dnia 27 grudnia 1974 r.Dla udzielenia odpowiedzi istotne znaczenie mają postanowienia zawarte w pkt 2, 3 i 4 załącznika nr 8 do tego zarządzenia, stanowiące, co następuje:1. Pracownicy nadleśnictw, jednostek organizacyjnych szczególnych i parków narodowych zajmujących stanowiska określone w § 6 zarządzenia mają uprawnienia do bezpłatnych mieszkań funkcyjnych.2. W razie nieprzydzielenia pracownikowi bezpłatnego mieszkania funkcyjnego z powodu braku odpowiedniego lokalu nie przysługuje ekwiwalent pieniężny.3. Pracownikom uprawnionym do bezpłatnych mieszkań funkcyjnych, którym nie zostało przydzielone mieszkanie w budynku Lasów Państwowych lub parków narodowych, nadleśnictwo lub park narodowy zobowiązany jest wynająć lub wydzierżawić mieszkanie.4. W razie braku wolnych lokali z własnych zasobów lub innych źródeł dopuszcza się możliwość dzierżawienia lub wynajęcia lokalu od pracownika Lasów Państwowych (parków narodowych) bądź innej osoby, której przysługuje bezpłatne mieszkanie funkcyjne.Treść postanowień zawartych pod pkt 2, 3 i 4 załącznika nr 8 wykazuje, że w razie nieprzydzielenia pracownikowi bezpłatnego mieszkania funkcyjnego z powodu jego braku zakład pracy nie zostaje zwolniony od tego obowiązku, lecz w granicach zakreślonych przepisami (pkt 3 i 4 załącznika) musi wynająć lub wydzierżawić mieszkanie - oczywiście płacąc za to odpowiednią kwotę. Mieszkanie takie może wynająć nawet od uprawnionego pracownika. Oznacza to, iż świadczenie w naturze polegające na korzystaniu z bezpłatnych mieszkań funkcyjnych ma w istocie charakter ekwiwalentny. Do takiego wniosku prowadzi całościowa analiza pkt 1, 2, 3 i 4 wymienionego wyżej załącznika. Postanowienie zawarte w pkt 2 tego załącznika nie może być oceniane niezależnie od postanowień zawartych w pkt 3 i 4 - dla celów obliczenia podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne.Powyższe argumenty uzasadniają stanowisko, że przy obliczaniu podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń przysługujących pracownikom Lasów Państwowych uwzględnia się świadczenia w naturze polegające na bezpłatnym korzystaniu z mieszkań funkcyjnych.W tym zakresie zatem Sąd Najwyższy jest zgodny ze stanowiskiem zaprezentowanym przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej oraz Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych wyrażonym w piśmie z dnia 11 września 1987 r.Nie ma natomiast podstawy do uwzględnienia świadczenia w naturze polegającego na bezpłatnym użytkowaniu gruntów rolnych o pow. 0,5 ha. Z odnoszącego się do tej kwestii § 22 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. wynika, że świadczenie to nie ma charakteru obligatoryjnego, co wynika z brzmienia przepisu. Paragraf 22 stanowi bowiem, iż grunty rolne "mogą być" przydzielone pracownikom do bezpłatnego korzystania, oraz że w razie nieprzydzielenia - pracownikom nie przysługuje ekwiwalent pieniężny. Świadczenie to nie ma więc charakteru obligatoryjnego i ekwiwalentnego. Potwierdzają to zasady przydzielania oraz warunki korzystania z gruntów rolnych, zawarte w załączniku nr 9 do powołanego zarządzenia nr 14.Fakt uwzględnienia tego świadczenia w podstawie wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych nie może stanowić argumentu przemawiającego przeciwko stanowisku zajętemu przez Sąd Najwyższy. W obowiązującym stanie prawnym w sferze gospodarki uspołecznionej nie ma pełnej synchronizacji podstawy wymiaru składek i podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych, na co także wskazało Ministerstwo Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w piśmie z dnia 11 września 1987 r.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.