II URN 28/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca).Sędziowie SN: W. Sadowski, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Eugeniusza P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. W. o podstawę wymiaru renty inwalidzkiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 18 sierpnia 1987 r.:uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 29 maja 1987 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką II grupy z ogólnego stanu zdrowia. Podstawę wymiaru świadczenia określił na podstawie zarobków uzyskiwanych przez wnioskodawcę z tytułu zatrudnienia w Nadleśnictwie W. w okresie od 1 maja 1986 r. do 30 kwietnia 1987 r. na kwotę 23.890 zł. Obliczając ją uwzględnił m.in. wartość użytkowania bezpłatnego mieszkania funkcyjnego w kwocie 110 zł miesięcznie oraz wartość użytkowania budynków gospodarczych w kwocie 70 zł miesięcznie. W odwołaniu do Sądu wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonej decyzji przez podwyższenie świadczenia w wyniku skorygowania podstawy jej wymiaru podnosząc, że wartość użytkowania mieszkania funkcyjnego oraz budynków gospodarczych wyliczona została na podstawie nieaktualnej już tabeli czynszów, stanowiącej załącznik nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszów najmu za lokale mieszkalne (Dz. U. Nr 35, poz. 224), zamiast tabeli zamieszczonej w załączniku nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 38, poz. 174, ze zm.: Dz. U. z 1985 r. Nr 43, poz. 207). Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 1987 r. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi odwołanie oddalił uznając, że przyjęte przez organ rentowy kwoty 110 zł i 70 zł miesięcznie wynikają z pisma okólnego Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 25 listopada 1969 r., które nadal ma zastosowanie do pracowników leśnictwa, z wyjaśnieniem Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 6 października 1983 r. znak U 529-166/83. Ponadto stwierdził, że przepisy rozporządzeń Rady Ministrów z 1965 r. i z 1983 r. w sprawie czynszów, na które powołuje się wnioskodawca, nie mają zastosowania w sprawie, gdyż nie ma podstawy prawnej pozwalającej je stosować do obliczania podstawy wymiaru świadczeń emerytalnych i rentowych. Powyższy wyrok został zaskarżony przez Ministra Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną w interesie wnioskodawcy. Skarżący zarzuca, że wyrok ten wydano z rażącym naruszeniem przepisów prawa, a w szczególności art. 18 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), § 4 i § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz. U. Nr 18, poz. 77) oraz art. 3 § 2 k.p.c., i domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Organ rentowy nie kwestionuje, że do podstawy wymiaru renty należnej wnioskodawcy wchodzi także wartość świadczeń w naturze otrzymywanych od zakładu pracy w postaci bezpłatnego mieszkania funkcyjnego wraz z zabudowaniami gospodarczymi jako integralna część wynagrodzenia za pracę. Wynika to zresztą jednocześnie z art. 18 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (Dz. U. Nr 18, poz. 77) oraz § 1 ust. 1 uchwały nr 33 Rady Ministrów z dnia 25 marca 1983 r. w sprawie klasyfikacji wynagrodzeń w jednostkach gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 15, poz. 85 ze zm.), Natomiast sporne między stronami jest, według jakich zasad obliczyć wartość tego świadczenia. Według § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. wynagrodzenie obejmujące wartość świadczeń w naturze określa się w wysokości ekwiwalentu pieniężnego we właściwych przepisach branżowych lub normach budżetowych, w razie ich braku - na podstawie cen detalicznych artykułów obejmujących świadczenia w naturze, a jeżeli świadczenie w naturze stanowią produkty rolne - według cen kontraktacyjnych ich skupu z okresów, w których wynagrodzenie przyjmuje się do podstawy wymiaru. W Lasach Państwowych brak jest przepisów określających wysokość ekwiwalentu za mieszkania funkcyjne (obecnie zakładowe), bowiem zarządzenie nr 14 Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników Lasów Państwowych (Dz. Urz. MLiPD Nr 4, poz. 26) nie ustala wysokości ekwiwalentów za bezpłatne mieszkania funkcyjne należne niektórym pracownikom. Nie ma też odpowiednich norm budżetowych w tym przedmiocie. Za przepis branżowy określający wysokość ekwiwalentu za mieszkanie funkcyjne i związane z nim pomieszczenie gospodarcze nie może też być uznane powołane przez organ rentowy i przez Sąd w zaskarżonym wyroku pismo okólne Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 25 listopada 1969 r. (Dz. Urz. MLiPD Nr 15, poz. 151). Pismo to, wobec braku delegacji w ustawie lub innym powszechnie obowiązującym akcie prawnym, nie jest źródłem prawa. Jak wynika z jego treści, w przedmiocie objętym sporem nie zawiera ono żadnych własnych regulacji, ale jedynie podaje do wiadomości i stosowania wyjaśnienia zawarte w piśmie b. Komitetu Pracy i Płac z dnia 23 sierpnia 1969 r. Nr-U 529-27/69 stanowiące dość swobodną wykładnię § 4 ust. 2 i 3 wówczas obowiązującego rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty ... (Dz. U. Nr 35, poz. 246 ze zm.). Przepisy te będące odpowiednikiem powołanego § 5 ust. 1 rozp. Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent, podobnie jak ten ostatni przepis, stanowiły, że wartość deputatu lub innych świadczeń w naturze przyjmuje się do obliczenia podstawy wymiaru w wysokości określonej w odpowiednich przepisach, a w razie ich braku - według norm budżetowych, gdy zaś ich wartości nie określono w przepisach lub normach budżetowych, przyjmuje się wartość deputatu lub innego świadczenia w naturze według cen detalicznych, a produktów rolnych - według przeciętnych cen skupu w dostawach ponadobowiązkowych z okresów, z których zarobki wzięto do podstawy wymiaru. W ust. 3 wyjaśnień b. KP i P. wskazano, że jako wartość użytkowania mieszkania należy przyjąć przeciętną wysokość czynszu za 1 m2 określoną w tabeli nr 1 stanowiącej załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. w sprawie czynszu najmu za lokale mieszkalne, a w ust. 4 wyjaśnień wskazano jako taką przeciętną stawkę 2,20 zł za 1 m2 i z góry określono, że wartość użytkowania mieszkania służbowego (taka była ówczesna nazwa późniejszych mieszkań funkcyjnych, a obecnie zakładowych) wynosi 110 zł miesięcznie, tj. bez względu na wielkość mieszkania równowartość czynszu za 50 m2 po 2,20 zł za 1 m2, a wartość użytkowania budynków gospodarczych - 70 zł miesięcznie, tj. 64% wyżej określonej wartości czynszu za mieszkanie.Chociaż dogodne dla organów rentowych określenie, w powołanych wyjaśnieniach, ścisłych, zawsze jednakowych stawek było dowolne, a to wobec możliwości dokładnego ustalenia - na podstawie powołanego w nich rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1965 r. - czynszu za konkretne mieszkanie z uwzględnieniem jego powierzchni oraz wyposażenia technicznego, jednakże samo odniesienie się do stawek czynszu unormowanych w tym rozporządzeniu stanowiło właściwą wykładnię § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty. Ten zaś kierunek wykładni jest nadal aktualny przy stosowaniu § 5 ust. 1 obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent. Wobec braku przepisów branżowych i norm budżetowych określających wysokość ekwiwalentu pieniężnego za bezpłatne korzystanie przez pracownika z mieszkania funkcyjnego i pomieszczeń gospodarczych wartość tego świadczenia dla celów emerytalno-rentowych należy ustalać na podstawie obowiązującego czynszu za najem takich pomieszczeń, podobnie jak zgodnie z tym przepisem określa się przy braku przepisów branżowych i norm budżetowych wartość artykułów objętych świadczeniem w naturze na podstawie cen detalicznych. Odpowiednikiem bowiem cen w stosunkach kupna-sprzedaży jest w stosunkach najmu i dzierżawy czynsz. Wysokość czynszu za lokale w budynkach objętych prawem lokalowym określona jest w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 38, poz. 174 ze zm.), a w budynkach wymienionych w art. 14 ust. 2 prawa lokalowego oraz w budynkach nie objętych prawem lokalowym - umowa stron. Jednakże wysokość czynszu za mieszkania funkcyjne i związane z nimi pomieszczenia użytkowe położone na terenie państwowego gospodarstwa leśnego określona została zgodnie z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179) w tabeli stanowiącej załącznik do tego rozporządzenia i wynikające z tych przepisów stawki należało zastosować przy obliczeniu wartości użytkowania mieszkania funkcyjnego w niniejszej sprawie, co przeoczył organ wnoszący rewizję nadzwyczajną, powołując się podobnie, jak wnioskodawca, na stawki wynikające z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1983 r. w sprawie czynszów za lokale mieszkalne i użytkowe. Natomiast, gdy wobec braku odpowiednich lokali na mieszkanie funkcyjne, wynajęto na koszt zakładu pracy dla pracownika uprawnionego do bezpłatnego mieszkania funkcyjnego mieszkanie z innych źródeł, nie wyłączając najmu od uprawnionego pracownika - co przewiduje zarządzenie nr 14 Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników lasów państwowych - to wartość tego świadczenia dla celów emerytalno-rentowych ustalić należy na podstawie wysokości najmu należnego osobie wynajmującej. Reasumując stwierdzić należy, że wartość świadczenia w naturze w postaci bezpłatnego korzystania przez pracownika państwowego gospodarstwa leśnego z mieszkania funkcyjnego (obecnie zakładowego) i związanych z nim pomieszczeń użytkowych oblicza się w celu ustalenia podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych na podstawie obowiązujących stawek czynszowych, określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie czynszów najmu lokali w budynkach położonych na terenie państwowych gospodarstw rolnych, przedsiębiorstw mechanizacji rolnictwa oraz państwowego gospodarstwa leśnego (Dz. U. Nr 33, poz. 179), a nie na podstawie zryczałtowanych stawek, nie zależnych od wielkości zajmowanych pomieszczeń i ich stanu technicznego, określonych w piśmie okólnym b. Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 25 listopada 1969 r. (Dz. Urz. MLiPD Nr 15, poz. 151). Gdy zaś wobec braku odpowiednich lokali na mieszkanie funkcyjne (zakładowe) wynajęto na koszt zakładu pracy dla pracownika uprawnionego do takiego mieszkania lokal z innych źródeł, nie wyłączając najmu od uprawnionego pracownika, za wartość tego świadczenia przyjąć należy wysokość czynszu należnego osobie wynajmującej. W świetle powyższych rozważań uznać trzeba, że zaskarżony wyrok wydany został z rażącym naruszeniem § 5 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent, co uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej. Materiał zebrany w sprawie jednak nie wystarcza do wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia reformatoryjnego, gdyż w aktach sprawy brak jest wystarczających danych do rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności co do powierzchni zajmowanego mieszkania i pomieszczeń gospodarczych, których nie zawiera zaświadczenie Nadleśnictwa W. z dnia 29 czerwca 1987 r. (akta sądowe), oraz co do tego, do jakiej daty wnioskodawca zajmował mieszkanie funkcyjne, a od jakiej otrzymywał czynsz (i w jakiej wysokości) za wynajęcie Nadleśnictwu W. mieszkania własnego. W tym ostatnim przedmiocie bliższych wyjaśnień wymaga treść punktu "e" pisma Nadleśnictwa W. z dnia 30 kwietnia 1987 r. (akta rentowe). Dane powyższe powinny być uzupełnione przez Sąd Wojewódzki przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.