I PR 231/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: E. Mzyk, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Krystyny K., Stanisława M. i Leszka N. przeciwko (...) Zakładom Materiałów Ogniotrwałych w S. o wynagrodzenie za stosowanie projektu wynalazczego na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 27 stycznia 1989 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowie Krystyna K., Stanisław M. i Leszek N. - po ostatecznym sprecyzowaniu żądania - domagali się zasądzenia od pozwanych (...) Zakładów Materiałów Ogniotrwałych wynagrodzenia za pięcioletni okres stosowania ich pracowniczego wynalazku: "Sposób wytwarzania korundowych materiałów ogniotrwałych" w wysokości określonej przez biegłego dr S.Ł. w III wersji jego opinii. Wynalazek ten chroniony jest patentem nr (...) na rzecz pozwanych Zakładów oraz Instytutu Szkła i Ceramiki w K.Pozwane Zakłady wniosły o oddalenie powództwa, alternatywnie o zasądzenie wynagrodzenia według II wersji opinii biegłego.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 27 stycznia 1989 r. zasądził na rzecz powodów: Krystyny K. - 7.879.056 zł, Stanisława M. i Leszka N. - po 7.415.583 zł; wszystkie kwoty z odsetkami w wysokości 8% od dnia 1 stycznia 1989 r.; oddalił powództwo w pozostałym zakresie i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Strona pozwana podjęła w dniu 25 maja 1976 r. decyzję o przeprowadzeniu prób rozwiązania technicznego objętego wynalazkiem powodów. Urząd Patentowy PRL decyzją z dnia 30 grudnia 1978 r. udzielił patentu na ten wynalazek. Brak natomiast dokumentu stwierdzającego stosowanie wynalazku w normalnej produkcji. W decyzji z dnia 1 czerwca 1982 r. pozwane Zakłady przyjęły, że pierwszym okresem stosowania wynalazku jest rok 1980, a więc piąty okres stosowania przypada na rok 1985.Sposobem według wynalazku produkowany był wyrób z gat. AKC-87. Z zestawienia produkcji wymienionych wyrobów, sporządzonego na podstawie raportów produkcyjnych oraz sprzedaży tych wyrobów sporządzonych na podstawie zleceń, wynika, że w listopadzie 1980 r. wyprodukowano 22,94 ton, w 1981 r. nie było produkcji z uwagi na brak surowców, w listopadzie i grudniu 1982 r. wyprodukowano łącznie 73,53 ton, w 1983 r. - 118,08 ton, w 1984 r. - 134,42 ton, w 1985 r. - 241,60 ton i w 1986 r. - 388,12 ton.Sąd Wojewódzki powołał się na § 9 ust. 1 zał. do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 2 lipca 1980 r. (M.P. Nr 17, poz. 84 ze zm.) stanowiący, że okres rozliczeniowy dotyczący wynalazku rozpoczyna się od pierwszego dnia kwartału następującego po rozpoczęciu stosowania wynalazku. Podobnie brzmi § 9 ust. 1 zał. do zarządzenia Ministra - kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. (M.P. Nr 12, poz. 87).Okres obliczeniowy w stosunku do wynalazku powodów liczy się więc - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - po listopadzie 1980 r. czyli od stycznia 1981 r. Jednakże przez okres 22 miesięcy nie było żadnej produkcji, toteż okres obliczeniowy przypadałby na okres, w którym produkcja równa się zeru. Dlatego też, stosując wykładnię logiczną, należy przyjąć, że pierwszy okres obliczeniowy rozpoczyna się w pierwszym dniu kwartału, w którym wyprodukowano pierwszą partię wyrobów po dacie zastosowania wynalazku, czyli po listopadzie 1980 r. Produkcja zaś w listopadzie 1982 r. jako początek pierwszego okresu obliczeniowego może być uznana za produkcję normalną. Nie można natomiast uznać - jak wywodzi Sąd Wojewódzki - że od listopada 1980 r. do listopada 1982 r. nastąpiła przerwa w stosowaniu wynalazku, bowiem okres obliczeniowy nie może się rozpocząć od niestosowania wynalazku. Z uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1979 r. V PZP I/79 (OSNCP 1979 r., z. 10, poz. 185) wynika, że przez faktyczne stosowanie wynalazku w okresie pierwszych pięciu lat od dnia jego zastosowania należy uznać stosowanie tego wynalazku w ciągu 6-letniego okresu, przy zachowaniu terminu ciągłego, obejmującego kolejne następujące po sobie lata. Stanowisko to wskazuje, że datę 1 października 1982 r. należy przyjąć jako rozpoczęcie stosowania wynalazku, a za piąty okres jego stosowania uznać październik 1987 r. Przy obliczaniu wysokości wynagrodzenia należy mieć na uwadze, że wyrób wytworzony sposobem według wynalazku był importowany z II obszaru płatniczego. Udział procentowy w wynagrodzeniu powodów wynosi: Krystyny K. - 17%, Stanisława M. - 16% i Leszka N. - 16%. Z opinii biegłych wynika, że po obliczeniu wypłaconych powodom wynagrodzeń ich należność wynosi dla powódki Krystyny K. - 5.848.698 zł i dla powodów Stanisława M. i Leszka N. po 5.504.648 zł. Ponadto przysługują im odsetki za zwłokę, przewidziane w § 42 ust. 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178) w kwocie 2.030.368 zł dla powódki i po 1.910.935 zł dla każdego z pozostałych powodów, gdyż strona pozwana wypłaciła im wynagrodzenie w znacznie zaniżonej wysokości i nie dokonała podwyższenia wynagrodzenia o 70% stosownie do § 39 ust. 1 powołanego rozporządzenia.Obie strony zaskarżyły wyrok.Podstawowym, spornym między stronami problemem jest data rozpoczęcia stosowania wynalazku powodów oraz początek biegu pierwszego okresu obliczeniowego, za który należy wypłacać twórcom wynagrodzenie.W związku z powyższym wskazać należy, iż zgodnie z powołaną wyżej uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1979 r. okres pierwszych pięciu lat stosowania wynalazku, o którym mowa w art. 94 ust. 1 ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), jest okresem kalendarzowym, którego bieg liczy się od dnia rozpoczęcia stosowania tego wynalazku w gospodarce uspołecznionej. Na bieg tego terminu nie mają wpływu przerwy w stosowaniu wynalazku.Uchwała ta zachowała pełną aktualność także pod rządem znowelizowanych z dniem 1 lipca 1984 r. przepisów ustawy o wynalazczości, gdyż art. 99 ust. 1 w tym przedmiocie zachował takie samo brzmienie jak powołany w uchwale art. 94 ust. 1 (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177).W uzasadnieniu omawianej uchwały wskazano też, że przez faktyczne stosowanie wynalazku w okresie pierwszych pięciu lat rozumie się przemysłowe stosowanie wynalazku, z wyłączeniem okresu próbnego, co wynika z art. 99 ust. 3 ustawy o wynalazczości.Powodowie powołując się na wymieniony przepis ustawy o wynalazczości oraz § 9 ust. 3 zał. do zarządzenia z 1980 r. w sprawie zasad ustalania efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze twierdzą, że przemysłowe stosowanie ich wynalazku rozpoczęło się dopiero w listopadzie 1982 r., toteż bieg pierwszego okresu obliczeniowego należy liczyć od dnia 1 stycznia 1983 r.Pozwane Zakłady zarzucają natomiast, że począwszy od listopada 1980 r. nastąpiło przemysłowe stosowanie wynalazku powodów i rozpoczął się okres obliczeniowy, gdyż wynalazek stosowany był przez okres krótszy niż 12 miesięcy.Rewizje obu stron w tej kwestii są uzasadnione, gdyż Sąd Wojewódzki nie zbadał i nie ustosunkował się do twierdzeń i zarzutów stron dotyczących daty rozpoczęcia przemysłowego stosowania wynalazku, a ponadto przyjął błędnie założenie co do rozumienia okresu obliczeniowego, który trwa krócej niż 12 miesięcy.Jeżeli wynalazek dotyczy wyrobu lub sposobu wytwarzania określonego wyrobu, to przesłanką decydującą o tym, że zakończył się okres prób i rozpoczął pięcioletni okres przemysłowego stosowania wynalazku, o którym mowa w art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177), jest wprowadzenie tego wyrobu do obrotu, przede wszystkim do sprzedaży, gdyż w ten sposób realizuje się cel gospodarczy wynalazku.Tylko wyjątkowo, mimo wprowadzenia wyrobu wytworzonego wedle wynalazku do obrotu, można uznać, że istnieje jeszcze okres próbny produkcji pod warunkiem dostarczenia takiego wyrobu określonej grupie odbiorców w celu sprawdzenia jego walorów eksploatacyjnych.Sąd Wojewódzki natomiast ustalając, że stosowanie wynalazku powodów rozpoczęło się w listopadzie 1980 r. początek okresu obliczeniowego określił na dzień 1 października 1982 r. jako na pierwszy dzień kwartału następujący po rozpoczęciu stosowania wynalazku, przewidziany w powołanym § 9 ust. 1 zał. do zarządzenia z 1980 r. Zdaniem bowiem tego Sądu, okres obliczeniowy nie może rozpocząć się od pierwszego dnia kwartału 1981 r., gdyż wynalazek nie był wówczas stosowany z powodu braku surowców, toteż nie może się rozpocząć przerwa w jego stosowaniu, o której mowa jest w powołanej wyżej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1979 r.Sąd Wojewódzki przeoczył natomiast, że w stosunku do okresu obliczeniowego rozpoczynającego się w 1980 r. nie mógłby mieć zastosowania powołany wyżej § 9 ust. 1 zał. do zarządzenia z 1980 r. Przepis ten odwołuje się do § 6 ust. 1, a więc do sytuacji, gdy wynalazek jest stosowany nieprzerwanie przez kolejne 12 miesięcy, zwanych wówczas okresem obliczeniowym. Jeżeli natomiast wynalazek stosuje się przez okres krótszy niż 12 miesięcy, za okres obliczeniowy przyjmuje się, zgodnie z § 9 ust. 6 zał. do zarządzenia z 1980 r. faktyczny czas stosowania wynalazku.Wynika to także z uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1979 r., w której stwierdza się, że okres faktycznego stosowania wynalazku, który należy brać pod uwagę przy określaniu efektów i ustalaniu wynagrodzenia, to również okres krótszy niż 12 miesięcy w poszczególnych kolejnych po sobie następujących latach stosowania wynalazku.Jeśliby się więc okazało, że produkcja z listopada 1980 r. miała charakter przemysłowy i trwała przez miesiąc lub dwa, to oznaczałoby, że w pierwszym roku stosowania wynalazku okres obliczeniowy obejmuje tylko te miesiące, po czym następuje przerwa w stosowaniu wynalazku wliczana do pierwszych pięciu lat stosowania wynalazku. Jeśliby natomiast okazało się - jak to twierdzą powodowie - że produkcja przemysłowa wyrobu wedle ich wynalazku rozpoczęła się dopiero w listopadzie 1982 r., to mają oni rację, że okres obliczeniowy należałoby liczyć wówczas od dnia 1 stycznia 1983 r., gdyż produkcja ta trwała następnie nieprzerwanie przez kolejne 12 miesięcy.Obie strony podnoszą zarzuty co do tzw. ceny transakcyjnej, przyjętej przy ustalaniu wysokości efektów uzyskanych przez stosowanie wynalazku powodów.Powodowie zarzucają zaniżenie tej ceny w piątym okresie obliczeniowym. Strona pozwana podważa natomiast zasadność uwzględnienia ceny transakcyjnej, gdyż przed zastosowaniem wynalazku powodów nie importowała wyrobu zastąpionego wyrobem wytworzonym wedle tego wynalazku, toteż nie uzyskała efektów związanych z antyimportem.Zarzut pozwanych Zakładów jest uzasadniony, co powoduje, że bezprzedmiotowy staje się zarzut powodów co do wysokości ceny transakcyjnej.Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela bowiem pogląd tego Sądu wyrażony w wyroku z dnia 16 grudnia 1988 r. w sprawie IV PR 345/88.Zgodnie bowiem z § 27 zał. do zarządzenia z 1980 r. odwołującego się do § 25, zarówno cena realizacji jednostki wyrobu, jak i zastępująca ją cena transakcji są to składniki służące do obliczania wysokości tych efektów, które zostały uzyskane przez jednostkę gospodarki uspołecznionej stosującą pracowniczy projekt wynalazczy. Podkreślić też należy, iż metoda obliczania efektów, przewidziana w tych przepisach, odnosi się do produkcji nowego wyrobu, którą to cechę ocenia się tylko z punktu widzenia tej jednostki, która stosuje projekt wynalazczy, co wynika z § 6 ust. 2 zał. do zarządzenia z 1980 r.Taki sam wniosek należy wyprowadzić także z wykładni § 26 w zw. z § 24 zał. do zarządzenia z 1986 r. zwłaszcza, że przepisy tego zarządzenia traktują wprost cenę transakcyjną jako jedną z postaci ceny realizacji, co do której nie ma żadnych wątpliwości, że jest to cena uzyskiwana przez jednostkę gospodarki uspołecznionej stosującą pracowniczy projekt wynalazczy (§ 6 ust. 5 zał. do zarządzenia z 1980 r.).Brak jest więc podstaw do uwzględnienia przy ustalaniu efektów uzyskanych przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, stosującą pracowniczy projekt wynalazczy ceny transakcyjnej, jeżeli przed zastosowaniem wynalazku nie importowała wyrobu zastąpionego wyrobem wedle wynalazku.Wbrew natomiast zarzutom strony pozwanej, do odmiennych wniosków prowadzi wykładnia § 39 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd tego Sądu wyrażony w wyroku z dnia 6 listopada 1987 r. w sprawie IV PR 282/87 (OSPiKA z 1988 r. z 19, poz. 195), zgodnie z którym jednostka gospodarki uspołecznionej, stosująca pracowniczy projekt wynalazczy i osiągająca z tego tytułu efekty, na podstawie który ich ustaliła wynagrodzenie, jest zobowiązana do jego podwyższenia, jeżeli projekt wynalazczy przyczynił się do "ograniczenia, lub eliminowania importu". Paragraf 39 powołanego rozporządzenia nie dotyczy ustalania wysokości efektów, lecz samodzielnie reguluje wysokość wynagrodzenia twórcy pracowniczego projektu wynalazczego, toteż nie można go porównywać z postanowieniem art. 98 ust. 6 ustawy o wynalazczości, który określa prawo do nagrody w przypadku, gdy efekty użytkowe zastosowanego projektu wynalazczego powstają poza jednostką stosującą. Paragraf 39 ust. 1 zdanie drugie nie uzależnia prawa do podwyższonego wynagrodzenia od powstania dalszych efektów, bowiem bazuje on na efektach powstałych (i do końca wyliczonych) w jednostce stosującej.Podkreślić przy tym należy, iż wymieniony § 39 ust. 1 rozporządzenia będzie miał zastosowanie tylko do okresów obliczeniowych zakończonych po dniu 1 lipca 1984 r. to jest po dniu wejścia w życie rozporządzenia z dnia 29 czerwca 1984 r.Należy bowiem podzielić zarzuty strony pozwanej, że w sytuacji występującej w rozpoznawanej sprawie brak podstaw do przypisania jej winy w nieterminowej wypłacie wynagrodzenia, co zgodnie z § 84 tego rozporządzenia stanowi przesłankę dopuszczającą stosowanie jego przepisów do okresów obliczeniowych zakończonych przed wejściem w życie rozporządzenia. Sprawa ma bowiem charakter wybitnie skomplikowany, zarówno pod względem faktycznym jak i prawnym, a pozwane Zakłady wypłaciły twórcom ustalone przez siebie wynagrodzenie.W świetle tego brak także podstaw do przyznania powodom odsetek za zwłokę, przewidzianych w § 42 ust. 3 i 4 powołanego rozporządzenia z 1984 r., jak i w § 26 ust. 4 poprzednio obowiązującego rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1982 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 200). Powodom mogą więc przysługiwać tylko odsetki, na zasadach ogólnych, od dnia doręczenia pozwu stronie pozwanej.Nieuzasadniona jest więc rewizja powodów, dotycząca dalszych żądań co do odsetek za zwłokę. Zauważyć przy tym należy, że nie można podzielić ich poglądów zmierzających do wykazania, że przysługują im tzw. odsetki składane przewidziane dla wkładów na terminowych książeczkach oszczędnościowych. Powołany bowiem § 42 ust. 3 rozporządzenia w sprawie projektów wynalazczych z 1984 r. odsyła tylko do wysokości oprocentowania na tych książeczkach. Nie może mieć także zastosowania do wynagrodzeń należnych powodom znowelizowany rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1988 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 338) § 42 ust. 3, gdyż zgodnie z § 2 tego rozporządzenia stronie pozwanej nie można przypisać - jak to wskazano - zwłoki w nieterminowej wypłacie wynagrodzenia.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 387 k.p.c.).