IV PR 292/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, G. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stefana W., Zofii J. i Eugenii P. jako następcy prawnego zmarłego Andrzeja P. przeciwko Elektrowni (...) o wynagrodzenie na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 17 czerwca 1986 r.:uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo, a także orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanej Elektrowni (...) kwoty 95.040 zł z odsetkami za projekt racjonalizatorski pod tytułem "Zmiana linii kablowej (...) rozdzielni potrzeb ogólnych Elektrowni (...) na linię napowietrzną". W toku procesu wnieśli o potraktowanie tego wynagrodzenia jako tymczasowego wynagrodzenia z art. 104 ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177).Strona pozwana zarzuciła, że projekt racjonalizatorski powodów nie został zastosowany oraz, że tymczasowe wynagrodzenie ma charakter uznaniowy.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo co do wynagrodzenia i częściowo co do odsetek oraz następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Z uwagi na długotrwałość inwestycji Elektrowni (...) projekt powodów może być zastosowany dopiero w przyszłości, a w takim przypadku twórcy mają prawo do tymczasowego wynagrodzenia, zgodnie z powołanym art. 104 znowelizowanych przepisów ustawy o wynalazczości. Obowiązujący poprzednio w tej materii art. 99 ustawy o wynalazczości (Dz. U. z 1972 r. Nr 43, poz. 272) uzależniał możliwość dochodzenia tymczasowego wynagrodzenia od ustalenia jego wysokości przez jednostkę nadrzędną, nadając mu charakter uznaniowy (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1979 r. IV PZ 18/79 - OSNCP 1979, z. 10, poz. 200). Przepis ten nie ma zastosowania w sprawie. Pozwana Elektrownia decyzją z dnia 28 grudnia 1979 r. przyjęła projekt powodów do stosowania, jednakże wystąpiła w trybie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o wynalazczości o unieważnienie świadectwa racjonalizatorskiego, a decyzja Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym PRL oddalająca ten wniosek podjęta została dopiero w dniu 19 marca 1985 r.Sąd Wojewódzki podzielił opinię biegłego, iż dochodzone przez powodów wynagrodzenie mieści się w ramach tymczasowego wynagrodzenia. Nieuzasadnione więc są zarzuty strony pozwanej, że projekt powodów nie będzie spełniał niezbędnych wymagań technicznych i eksploatacyjnych. Wyrok zaskarżyła strona pozwana.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie można podzielić poglądu prezentowanego przez stronę pozwaną, iż tymczasowe wynagrodzenie, o którym mowa w powołanym art. 104 ustawy o wynalazczości, ma charakter uznaniowy, toteż twórcy pracowniczego projektu wynalazczego nie przysługuje prawo podmiotowe do jego dochodzenia.W myśl tego przepisu, jeżeli przyjęty do stosowania pracowniczy projekt wynalazczy nie może być niezwłocznie stosowany, a ma być stosowany dopiero w przyszłości twórca projektu ma prawo do tymczasowego wynagrodzenia.Z gramatycznej wykładni tego przepisu wynika, że twórcy przysługuje prawo podmiotowe do tego wynagrodzenia, skoro zawiera on jednoznaczne sformułowanie, iż twórca ma prawo do tymczasowego wynagrodzenia. Przemawia za tym także funkcja, jaką spełniają przepisy prawa wynalazczego, dotyczące wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy. Wynagrodzenie to stanowi istotny czynnik w zakresie pobudzenia rozwoju pracowniczej wynalazczości, a jego funkcja motywacyjna wyraża się także w instytucji tymczasowego wynagrodzenia, przewidzianej dla sytuacji, w których - z przyczyn z reguły nie związanych z projektem - twórca nie może uzyskać wynagrodzenia zasadniczego, którego podstawę stanowi przemysłowe zastosowanie pracowniczego projektu wynalazczego.Jeśli chodzi natomiast o ustalenie wysokości tymczasowego wynagrodzenia, to należy mieć na uwadze, że przepisy regulujące zasady obliczania efektów jako podstawy do ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy stanowią, iż ustalenie takie może być oparte na danych przybliżonych lub szacunkowych, jeśli na podstawie ścisłych danych ich obliczenie jest niemożliwe (§ 2 załącznika do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M. P. Nr 16, poz. 98 oraz z dnia 2 lipca 1980 r. - M. P. Nr 17, poz. 84 i obecnie § 2 załącznika do zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. - M. P. Nr 12, poz. 87). Powołane zaś w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1979 r. utraciło swoją aktualność, pod rządem zmienionego stanu prawnego w tym przedmiocie.Z omawianego art. 104 ustawy o wynalazczości wynika, że warunkiem powstania prawa twórcy do tymczasowego wynagrodzenia jest przyjęcie jego projektu do stosowania.Decyzję o przyjęciu pracowniczego projektu wynalazczego do stosowania podejmuje jednostka gospodarki uspołecznionej, w której projekt ma być zastosowany. Kwestie te reguluje art. 95 ust. 1-3 znowelizowanych w 1984 r. przepisów ustawy o wynalazczości (poprzednio art. 90 tej ustawy) oraz przepisy zawarte w rozdziale 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178), a poprzednio w rozdziale 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1982 r. Nr 28, poz. 200).Analiza powyższych przepisów uzasadnia pogląd, że decyzja jednostki gospodarki uspołecznionej o przyjęciu pracowniczego projektu wynalazczego do stosowania ma charakter decyzji gospodarczej. Podejmowana ona jest przez tę jednostkę na podstawie dokonanej przez nią oceny przydatności dla niej projektu wynalazczego i nie podlega kontroli sądu rozpoznającego roszczenie twórcy o tymczasowe wynagrodzenie. Nie rodzi też prawa podmiotowego dla twórcy do żądania zastosowania jego projektu wynalazczego. Pogląd powyższy znajduje potwierdzenie w art. 95 ust. 4 i 5 ustawy o wynalazczości, stanowiącym, że tylko organ założycielski - w szczególnie uzasadnionych przypadkach - może nałożyć na przedsiębiorstwo państwowe obowiązek stosowania projektu wynalazczego oraz, że w sprawach tych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.).Podkreślić jednak należy, że decyzja jednostki gospodarki uspołecznionej o przyjęciu pracowniczego projektu wynalazczego do stosowania oznacza, iż jednostka ta uznała projekt za przydatny dla niej, a więc taki, który ma być przez nią zastosowany natychmiast lub w przyszłości. Dlatego też ustawodawca wiąże z taką decyzją powstanie prawa twórcy do tymczasowego wynagrodzenia. Podejmowana bowiem powinna być ona - jak wynika z powołanych przepisów - po przeprowadzeniu wszechstronnych badań, prób, przy udziale twórcy, po zasięgnięciu opinii komisji do spraw wynalazczości. Tymczasowe wynagrodzenie spełnia, poza funkcją motywacyjną dla twórcy, także funkcję dyscyplinującą w zakresie prawidłowego podejmowania decyzji gospodarczych w tak istotnych kwestiach, jak zastosowanie projektu wynalazczego.W rozważaniach powyższych jednak nie można pominąć tego, że decyzja o przyjęciu pracowniczego projektu wynalazczego do stosowania, jako decyzja o charakterze gospodarczym, może być zmieniona przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, jeżeli oceni ona, iż projekt ten stał się dla niej nieprzydatny wobec zmienionych np. warunków technicznych, organizacyjnych czy też ekonomicznych. Uzasadnienie tego poglądu znalazło wyraz w przepisie § 14 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych, stanowiącym, że decyzja w sprawie przyjęcia projektu wynalazczego do stosowania może być zmieniona w trybie przewidzianym w przepisach dotyczących działalności jednostki gospodarki uspołecznionej, która decyzję wydała. Chodzi zaś o przepisy regulujące strukturę tej jednostki, kompetencje jej organów i tryb ich postępowania co ma na celu zapobieżenie podejmowaniu pochopnych decyzji w omawianym zakresie. Oznacza to, że Sąd w procesie o tymczasowe wynagrodzenie nie bada zasadności takiej decyzji, ale sprawdza, czy została ona podjęta zgodnie z wymienionymi przepisami dotyczącymi działalności jednostki gospodarki uspołecznionej.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że decyzja jednostki gospodarki uspołecznionej o przyjęciu pracowniczego projektu wynalazczego do stosowania stanowi dla twórcy źródło prawa do tymczasowego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 104 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177).Jednostka gospodarki uspołecznionej może zwolnić się z obowiązku wypłaty tego wynagrodzenia, jeżeli wykaże, iż zmieniła powyższą decyzję w trybie przewidzianym w § 14 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).W rozpoznawanej sprawie strona pozwana zarzucała, że projekt racjonalizatorski powodów pochodzący z 1976 r. ocenia obecnie jako nie spełniający odpowiednich warunków technicznych, a w rewizji podnosiła, iż wątpliwe jest, czy zadanie inwestycyjne, w którym miał być on wykorzystany, będzie w ogóle kontynuowane.Ocena zaś takich zarzutów, jak to już wykazano, nie podlega kognicji sądu rozpoznającego roszczenie o tymczasowe wynagrodzenie. Wbrew temu, Sąd Wojewódzki przeprowadził w tym zakresie dowód z opinii biegłego i poczynił na jej podstawie ustalenia. Sąd natomiast nie podjął niezbędnych czynności, w tym nie wezwał strony pozwanej w celu wyjaśnienia, czy zmieniła ona - we właściwym trybie - pierwotną decyzję o przyjęciu projektu racjonalizatorskiego powodów do stosowania.Zauważyć przy tym należy, iż decyzja o przyjęciu do stosowania takiego projektu wynalazczego, jakim jest projekt racjonalizatorski, dotyczy dwóch przedmiotów. Uznaje określony projekt za projekt racjonalizatorski, co stanowi podstawę do wydania świadectwa racjonalizatorskiego (art. 89 ustawy o wynalazczości), oraz uznaje przydatność zastosowania tego projektu. Tylko w zakresie tej ostatnio wymienionej kwestii sprawa podlega ponownemu rozpoznaniu.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 388 § 1 k.p.c.).