I PR 323/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Borkowski.Sędziowie SN: J. Iwulski (spr.), J. Skibińska-Adamowicz.Protokolant: A. Mroczek.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 18 października 1990 r. sprawy z powództwa Mirosława Z. przeciwko: Przedsiębiorstwu Budownictwa "F." w S. o godziny nadliczbowe na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 6 czerwca 1990 r., uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo (pkt 2) oraz w części orzekającej o kosztach postępowania (pkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w K., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Mirosław Z. wniósł o zasądzenie od strony pozwanej Przedsiębiorstwa Budownictwa "F." w S. następujących należności:- 808 dolarów z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych,- 622 dolarów z tytułu niewypłaconej ruchomej części wynagrodzenia,- 187 dolarów z tytułu wynagrodzenia za okres od 1 do 17 sierpnia 1988 r.,- 474.600 zł z tytułu wynagrodzenia za okres od 18 sierpnia do 30 listopada 1988 r.Powód twierdził, że zawarł ze stroną pozwaną umowę okresową o pracę w charakterze posadzkarza za granicą w Kuwejcie. Zdaniem powoda strona pozwana nie wypłaciła mu wynagrodzenia za godziny nadliczbowe w ogólnej kwocie 808 dolarów oraz tzw. ruchomej części wynagrodzenia w ogólnej kwocie 622 dolary.Wskutek naruszenia przez zakład pracy prawa, a zwłaszcza prawa pracownika do wynagrodzenia za pracę, powód był zmuszony rozwiązać umowo o pracę przedwcześnie z dniem 1 sierpnia 1988 r. Żąda więc wynagrodzenia za okres do umówionego końca kontraktu.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zarzuciła, że powód był zatrudniony jako pomocnik murarza w systemie akordowym i otrzymywał należne mu wynagrodzenie. Nie otrzymywał tzw. ruchomej jego części, gdyż nie jest ona przewidziana przy akordowym systemie wynagradzania. Umowa o pracę została rozwiązana przedwcześnie na prośbę powoda z dniem 18.08.1988 r. Jednakże już od 1.08.1988 r. powód nie wykonywał żadnej pracy. Nie należy mu się więc wynagrodzenie za okres od 01.08.1988 r. do 30.11.1988 r.Wyrokiem z dnia 6 czerwca 1990 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. zasądził na rzecz powoda kwotę 85.537 zł z odsetkami i oddalił powództwo w pozostałej części.Sąd ustalił, że strony zawarły umowę o pracę na czas określony od 16.10.1987 r. do 30.11.1988 r. na budowie eksportowej w Kuwejcie. Powód miał pracować jako posadzkarz z wynagrodzeniem składającym się z części stałej i ruchomej. Faktycznie jednak został zatrudniony jako murarz ze względu na pełną obsadę brygady posadzkarskiej.Powód wykonywał pracę w systemie akordowym. Pracownicy w tym systemie pracowali niejednokrotnie 13-14 godzin dziennie. 40% wynagrodzenia wypłacano w Kuwejcie a 60% było transferowane do kraju. W dniu 19.06.1988 r. powód zwrócił się pisemnie o wypłacenie mu 100% wynagrodzenia w Kuwejcie, a wobec braku odpowiedzi pismem z dnia 14.07.1983 r. oświadczył, że nie podejmuje pracy od 1.08.1988 r. W tymże samym dniu zwrócił się o rozwiązanie umowy o pracę ze względu na stan zdrowia. Ten wniosek został zaakceptowany z terminem rozwiązania umowy na 11.03.1988 r.Powód przepracował 501 godzin nadliczbowych, za które winien otrzymać dodatek w złotych wg stawki osobistego zaszeregowania, którego nie otrzymał.W tym zakresie Sąd Wojewódzki uznał zasadność powództwa wyliczając wysokość dodatku na kwotę 85.537 zł.Bezzasadne natomiast zdaniem Sądu jest żądanie zapłaty wynagrodzenia walutowego za godziny nadliczbowe gdyż takiego w systemie akordowym nie przewidują, przepisy uchwały nr 230 Rady Ministrów z 31 grudnia 1931 r. (nie publikowana).Przy systemie akordowym przepisy płacowe nie przewidują także ruchomej części wynagrodzenia. W tym zakresie powództwo zdaniem Sądu Wojewódzkiego jest więc także bezzasadne.Wreszcie Sąd Wojewódzki stwierdza, że skoro do rozwiązania umowy o procę doszło w drodze porozumienia stron, a powód faktycznie nie świadczył pracy od 1.03.1983 r. to nie należy mu się wynagrodzenie za czas do przewidywanego końca kontraktu.Z wyrokiem tym, w części oddalającej powództwo nie zgadza się powód, składając rewizję. Zarzuca ona, że przyczyną rozwiązania umowy o pracę było niedotrzymanie jej warunków przez stronę pozwaną. W szczególności powód został zatrudniony niezgodnie z umową, w systemie akordowym jako murarz, na co nigdy nie godził się. Strona pozwana nie dotrzymała także warunków transferowania wynagrodzenia wobec, czego powód zażądał jego wypłaty w całości w Kuwejcie.Niespełnienie tego żądania spowodowało rozwiązanie umowy o pracę. Należy domniemywać, że powód wnosi o zmianę za skarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył następujące okoliczności sprawy:Pracownik może od zakładu pracy żądać nie tylko roszczeń wyraźnie przewidzianych przez przepisy prawa pracy, ale także sięgając do przepisów Kodeksu cywilnego poprzez art. 300 k.p. może dochodzić roszczeń odszkodowawczych wynikających z niewykonywania lub nienależytego wykonywania umowy o pracę przez zakład pracy - art. 471 § 1 k.c.Pracownik dochodzący swoich roszczeń zgodnie z ogólnymi zasadami procesu cywilnego obowiązany jest wskazać jedynie podstawę faktyczną roszczeń. Określenie i rozważenie ewentualnych podstaw prawnych jest rzeczą sądu (iura novit curia). Sąd obowiązany jest przy tym rozważyć wszystkie możliwe podstawy odpowiedzialności mogące znaleźć zastosowanie we wskazanym przez pracownika stanie faktycznym. W niniejszej sprawie Sąd Wojewódzki rozważył jedynie roszczenia powoda w płaszczyźnie przepisów prawa pracy. Nie dokonał natomiast niezbędnych ustaleń i oceny w zakresie ewentualnych roszczeń odszkodowawczych.W tym zakresie należy podnieść, co następuje:Umowa o pracę stron zawierała klauzule umożliwiające zakładowi pracy dokonywanie jednostronnymi czynnościami zarówno zmiany stanowiska pracy, jak i systemu wynagradzania. W szczególności w miarę potrzeb zakładu pracy pozwalała na zatrudnienie na innym stanowisku odpowiadającym kwalifikacje jak i w systemie akordowym. Zmiany te bez odpowiednich klauzul umownych wymagałyby dokonania wypowiedzenia warunków płacy lub pracy. Wprowadzenie takich klauzul do umowy może być uznane za zmierzające do obejścia przepisów prawa pracy wymagających dokonania wypowiedzenia warunków pracy lub płacy w przypadku zmiany istotnych elementów umowy o pracę. Klauzule takie byłyby więc nieważne (art. 53 § 1 k.c. poprzez art. 300 k.p. w zw. z art. 42 k.p.). W przypadku umowy o pracę za granicą zasad tych nie zmienia rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (tekst jedn. Dz. U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259).W szczególności § 2 ust. 4 tego rozporządzenia poleca określenie w umowie o pracę rodzaju pracy oraz przysługującego wynagrodzenia. Nie wprowadza natomiast możliwości jednostronnych zmian w tym zakresie przez zakład pracy.Nie można pominąć, że pracownik zawierający umowę o pracę za granicą znajduje się w szczególnej sytuacji: albo zawrze umowę o treści proponowanej przez zakład pracy albo nie będzie pracować na kontrakcie zagranicznym. Trudno w tej sytuacji przypuszczać, że będzie negocjował poszczególne warunki umowy kwestionując je w zakresie proponowanym przez zakład pracy.Należy także stwierdzić, że jeżeli tego rodzaju jednostronne zmiany warunków istotnych umowy o pracę są przewidziane, to niezbędne jest ścisłe przestrzeganie przesłanek ich wprowadzenia.Odnośnie do niniejszej sprawy niezbędne było więc ustalenie, czy powód faktycznie dobrowolnie godził się na umowne klauzule zmian istotnych elementów umowy oraz czy w rzeczywistości zaistniały przesłanki ich dokonania.Ustalenia i oceny wymagała także kwestia, w jakich okolicznościach powód podjął pracę na nowych warunkach (jako murarz i w systemie akordowym), czy podjęcie pracy w tych warunkach było konkludentną zgodą na zmianę istotnych elementów umowy o pracę, czy też miało charakter wymuszony.W przypadku przyjęcia, iż strona pozwana wykorzystując swoją mocniejszą pozycję doprowadziła do przyjęcia przez powoda niekorzystnych dla niego postanowień umownych, wprowadziła zmiany treści umowy bez zaistnienia przesłanek takich przekształceń, a podjęcie przez powoda pracy w nowych warunkach nastąpiło w sytuacji przymusowej i nie może być ocenione jako konkludentna zgoda na zmianę istotnych elementów umowy o pracę, możliwe jest przyjęcie, że strona pozwana nienależycie wykonywała swoje obowiązki umowne. Z tego tytułu powód mógłby żądać odszkodowania na podstawie art. 471 k.c. poprzez art. 300 k.p. Szkoda, jaką poniósł powód może polegać na różnicy w wynagrodzeniu jakie otrzymałby będąc zatrudniony jako posadzkarz w systemie zwykłym wynagradzania, a zarobkiem jakie osiągnął pracując jako murarz w systemie akordowym. Zaliczyć na jego poczet należy wynagrodzenie, zasądzone z tytułu godzin nadliczbowych. Oczywiście, jeżeli powód zarobił więcej jako murarz w systemie akordowym niż zarobiłby jako posadzkarz w systemie zwykłym, to nie poniósł uszczerbku podlegającego wyrównaniu w drodze odszkodowania.Jak się wydaje, sytuacja taka miała miejsce, lecz wymaga to jednoznacznego ustalenia.Poprzednio omówione okoliczności nie są jednak bez znaczenia w zakresie roszczenia określonego przez powoda jako wynagrodzenie za okres od 1 sierpnia 1988 r. do 30 listopada 1988 r. ocenianego jako roszczenie odszkodowawcze.Analizując rozwiązanie umowy o pracę przez porozumienie stron nie można oderwać się od okoliczności faktycznych i przyczyn tego rozwiązania. Jeżeli u podstaw oferty pracownika zmierzającej do rozwiązania stosunku pracy przez porozumienie stron leży niewywiązywanie się lub nienależyte wywiązanie się zakładu pracy z obowiązków umowy o pracę, to pracownik może na ogólnych zasadach (art. 471 k.c. przez art. 300 k.p.) żądać odszkodowania.Powód twierdzi, że dążył do rozwiązania umowy o pracę wskutek niewywiązania się strony pozwanej z obowiązków umownych zarówno co do rodzaju pracy, systemu wynagradzania, jak i tzw. transferu.W tym ostatnim zakresie należy stwierdzić, że klauzule "transferowe", tzn. określające jaka część wynagrodzenia pracownika zatrudnionego za granicą będzie przesyłana na jego konto walutowe do kraju, nie są częścią umowy o pracę (por. wyrok SN z 22.03.1935 r., I PR, 8/85, OSNCP 1-2/85 p. 13).Niewywiązywanie się jednak przez zakład pracy ze zlecenia co do transferowania części wynagrodzenia pracownika jest tak ściśle powiązane z treścią umowy o pracę, że musi być ocenione w płaszczenie współdziałania stron stosunku obligacyjnego (art. 354 § 1 i 2 k.c. przez art. 300 k.p.). Jeżeli więc wskutek nienależytego wykonywania zlecenia transferowania dojdzie do rozwiązania umowy o pracę, to za przyczynę tego rozwiązania może być uznane nienależyte wykonywanie umowy o pracę przez zakład pracy w zakresie współdziałania stron stosunku pracy we wzajemnym wykonywaniu umownych obowiązków.Należy więc ustalić, jakie były zasady transferowania części wynagrodzenia powoda na jego konto walutowe i czy strona pozwana wywiązywała się z tych obowiązków.W przypadku przyjęcia, że przyczyną rozwiązania umowy o pracę było niewywiązywanie się przez stronę pozwaną z umów może powodowi przysługiwać odszkodowanie na zasadach art. 471 k.c. przez art. 300 k.c.Szkoda jaką powód poniósł, to ewentualnie zarobki jakie utracił za okres do końca trwania kontraktu. Odszkodowanie to jednak nie może przekroczyć wynagrodzenia jakie powód osiągnąłby za okres trzech miesięcy.Sprzeczne bowiem z zasadami współżycia społecznego byłoby stawianie pracownika, który rozwiązał umowę o pracę za porozumieniem stron, w sytuacji lepszej niż pracownika, z którym zakład pracy rozwiązał umowę o pracę bez wypowiedzenia (art. 8 k.p. w zw. z art. 58 k.p.).Jeżeli powód podjął zatrudnienie w okresie pozostającym do końca kontraktu, w zakresie odszkodowania należy odliczyć mu wynagrodzenie, które otrzymywał. Jeżeli natomiast zatrudniania takiego nie podjął, odszkodowanie należy pomniejszyć o wynagrodzenie, które mógłby uzyskać wykorzystując swoje możliwości w zakresie podjęcia innego zatrudnienia. Wynika to z ogólnej zasady zaliczenia na poczet szkody uzyskanych (lub możliwych do uzyskania) korzyści - compensatio lucri cum damno - jak i sprzeczności z zasadami współżycia społecznego sytuacji, w której powód miałby lepszą pozycję od pracownika, z którym rozwiązano umowę za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia (art. 8 k.p. w zw. z art. 56 § 3 i 47 i 2 k.p.).Ewentualne odszkodowanie należne powodowi winno być przyznane w złotych według aktualnego, wolnorynkowego kursu waluty, w jakiej byłoby wypłacone wynagrodzenie za pracę powoda (art. 358 § 1 i 363 § 2 k.c. przez art. 300 k.p.). Jeżeli nie istnieje wolnorynkowy kurs dinara kuwejckiego, przeliczenia na złote polskie należy dokonać przez wolnorynkowy kurs dolara USA.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w sprawie nie zostało wyjaśnione szereg wyżej wymienionych okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 363 pkt 3 k.p.c.). Skutkuje to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania na zasadzie art. 388 § 1 k.p.c.Ze względu na zmianę przepisów dotyczących właściwości rzeczowej sądów, na zasadzie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 55, poz. 313) przekazanie następuje do właściwego sądu rejonowego.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd poszerzy ewentualnie postępowanie dowodowe lub ponowi je w celu poczynienia ustaleń co do wyżej wskazanych okoliczności. Celowym może okazać się przesłuchanie innych osób zatrudnionych na przedmiotowej budowie co do warunków, w jakich pracę była wykonywana i czy strona pozwana wywiązywała się z obowiązków umownych. W zakresie ewentualnego wyliczenia wysokości odszkodowania może okazać się konieczne przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego ds. księgowości.Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji.