I PRN 28/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Mzyk. Sędziowie SN: J. Wasilewski, M. Sadowski (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana K. przeciwko Okręgowemu Przedsiębiorstwu Geodezyjno-Kartograficznemu w B. o przywrócenie do pracy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 16 marca 1989 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 19 stycznia 1989 r. i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu - Sądowi Pracy w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 19 stycznia 1989 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Białymstoku przywrócił powoda Jana K. do pracy w pozwanym Okręgowym Przedsiębiorstwie Geodezyjno-Kartograficznym w B. na poprzednich warunkach oraz zasądził wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy pod warunkiem podjęcia pracy w wyniku przywrócenia. Sąd ten oparł swe rozstrzygnięcia na następującym stanie faktycznym: powód zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie został skierowany do pracy za granicą przez Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Budownictwa Ogólnego w W., na zasadach określonych w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101). Umowa o pracę za granicą została zawarta (z jednostką kierującą) na okres od dnia 18 kwietnia 1986 r. do dnia 17 kwietnia 1988 r. i na taki okres pozwane Przedsiębiorstwo udzieliło powodowi urlopu bezpłatnego. Przed upływem okresu, na który została zawarta umowa o pracę za granicą, bo w dniu 15 listopada 1987 r. jednostka kierująca zawarła z powodem dodatkową umowę, przedłużającą czas umowy o pracę za granicą do dnia 30 września 1988 r. Nastąpiło to bez uzyskania przedłużenia urlopu bezpłatnego udzielonego powodowi przez macierzysty zakład pracy, natomiast o przedłużenie tego urlopu jednostka kierująca wystąpiła do pozwanego Przedsiębiorstwa w lipcu 1988 r.; pozwane Przedsiębiorstwo uznało to wystąpienie na bezprzedmiotowe, jego zdaniem bowiem doszło do wygaśnięcia umowy o pracę łączącej je z powodem, na skutek porzucenia pracy z dniem 18 kwietnia 1988 r. Pismem z dnia 19 lipca 1988 r., wysłanym na adres miejsca zamieszkania w kraju, pozwane Przedsiębiorstwo zawiadomiło powoda, iż umowa o pracę wygasła na skutek porzucenia pracy z dniem 18 kwietnia 1988 r.Późniejsze starania powoda podjęte po jego powrocie do kraju, tj. po dniu 30 września 1988 r. o udzielenie wsteczne urlopu bezpłatnego, nie przyniosło rezultatu. W takiej sytuacji faktycznej Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że na pozwanym Przedsiębiorstwie, które wyraziło zgodę na skierowanie powoda do pracy za granicą ciążył obowiązek, wynikający z § 2 ust. 2 i § 5 ust. 3 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów udzielenia urlopu bezpłatnego na cały okres trwania umowy o pracę za granicą, w tym także w razie jej przedłużenia.W uwzględnieniu rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku zmienił wyrok sądu pierwszej instancji w ten sposób, że powództwo oddalił oraz ustalił iż mowa o pracę między stronami wygasła na podstawie § 5 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r.Sąd Wojewódzki przyjął, że pozwane Przedsiębiorstwo nie miało obowiązku przedłużenia udzielonego powodowi urlopu bezpłatnego, albowiem umowa o pracę za granicą zawarta przez powoda z jednostką kierującą, a przedstawiona pozwanemu jako macierzystemu zakładowi pracy nie przewidywała możliwości jej przedłużenia, wymaganej w przepisach § 2 ust. 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia. Wyraziło ono zgodę na skierowanie powoda do pracy za granicą na ściśle określony czas i na ten okres udzieliło stosownego urlopu bezpłatnego. Dalsze udzielenie (przedłużenie) urlopu bezpłatnego było zatem zależne od zgody pozwanego Przedsiębiorstwa, na wniosek jednostki kierującej.Natomiast niezgłoszenie się przez powoda do pracy w macierzystym zakładzie pracy po upływie okresu udzielonego mu urlopu bezpłatnego w celu wykonywania pracy za granicą należy potraktować jako niepodjęcie pracy w tym zakładzie po zakończeniu pracy za granicą, powodujące wygaśnięcie umowy o pracę w kraju na podstawie wskazanego przepisu § 3 ust. 5 rozporządzenia.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną w interesie powoda Minister Pracy i Polityki Socjalnej, wnosząc o jego uchylenie i oddalenie rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Rejonowego. Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie prawa, a w szczególności § 3 ust. 1 i § 5 ust. 3 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów. Wywodził przy tym, że chociaż umowa o pracę nie zawierała klauzuli o możliwości jej przedłużenia, wymaganej przepisem § 5 ust. 3 rozporządzenia, to jednak w § 10 odsyłała do przepisów tego rozporządzenia jako mających zastosowanie do spraw nie uregulowanych umową, a więc w taki sposób dopuszczała przedłużenie umowy, co w rezultacie powodowało, że pozwane Przedsiębiorstwo miało obowiązek udzielenia powodowi dalszego urlopu bezpłatnego na czas, o który umowa o pracę za granicą uległa przedłużeniu. Zdaniem skarżącego, nie nastąpiło ani porzucenie pracy przez powoda, ani wygaśnięcie umowy o pracę w macierzystym zakładzie pracy na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów, gdyż po zakończeniu pracy za granicą powód zgłosił się w celu podjęcia pracy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (według obowiązującego - w okresie dotyczącym niniejszej sprawy - tekstu jednolitego - Dz. U. z 1986 r. Nr 19, poz. 101 - dalej określanego jako rozporządzenie), macierzysty zakład pracy na wniosek jednostki kierującej może wyrazić zgodę na skierowanie do pracy za granicą swego pracownika, a w razie wyrażenia takiej zgody jest obowiązany z mocy § 3 ust. 1 rozporządzenia do udzielenia pracownikowi urlopu bezpłatnego na okres skierowania go do tej pracy. Tak więc okres urlopu bezpłatnego udzielonego w tym celu jest z góry wyraźnie określony czasem, na jaki pracownik został skierowany do pracy za granicą. Jeżeli jednak jednostka kierująca przewiduje możliwość przedłużenia umowy o pracę za granicą, powinna w umowie o pracę zastrzec możliwość jej przedłużenia, stosownie do § 3 ust. 3 rozporządzenia. W takim przypadku przepisy § 2 ust. 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia stosuje się odpowiednio, co oznacza, że w razie zamieszczenia w umowie o pracę za granicą powyższej klauzuli do przedłużenia okresu zatrudnienia za granicą konieczne jest uzyskanie zgody macierzystego zakładu pracy, który po jej wyrażeniu ma obowiązek udzielenia pracownikowi dalszego urlopu bezpłatnego na okres, na jaki wyraził zgodę.Argumentum a minori ad maius, niezamieszczenie klauzuli w umowie o pracę za granicą nie zwalnia jednostki kierującej od uzyskania zgody macierzystego zakładu pracy na dalsze zatrudnienie pracownika (przedłużenie umowy) wraz z udzieleniem mu stosownego urlopu bezpłatnego.W obu wymienionych przypadkach dalsze zatrudnienie pracownika za granicą wymaga uzyskania zgody macierzystego zakładu pracy, zależnej od jego swobodnego uznania.Nie można więc podzielić poglądu wyrażonego w rewizji nadzwyczajnej co do istnienia po stronie pozwanego macierzystego zakładu pracy obowiązku udzielenia powodowi dalszego urlopu bezpłatnego, co jednak nie przesądza o bezpodstawności rewizji. Przepisy rozporządzenia nie regulują wprost sankcji niedopełnienia przez jednostkę kierującą powinności uzyskania zgody zakładu macierzystego na przedłużenie skierowania jego pracownika do pracy za granicą. Stwierdzić przy tym trzeba, że umowa o przedłużeniu umowy o pracę za granicą zawarta bez uprzedniej zgody zakładu macierzystego jest ważna i wiąże strony, bowiem zgoda tego zakładu nie ma charakteru przewidzianego w art. 63 § 1 k.c.Następstwa takiego zdarzenia w odniesieniu do stosunku pracy istniejącego między pracownikiem skierowanym do pracy za granicą a macierzystym zakładem pracy muszą być rozważane w zależności od dalszego zachowania pracownika.Zgodnie bowiem z § 3 ust. 5 w związku z ust. 4 rozporządzenia, jeżeli pracownik w ciągu 14 dni od zakończenia pracy za granicą, a w razie powstałej w tym okresie niezdolności od pracy albo innych od pracownika należnych przyczyn - bezzwłocznie po ich ustaniu nie podejmie zatrudnienia w macierzystym zakładzie, umowa o pracę z tym zakładem wygasa, ze skutkiem, jakie ustawa wiąże z porzuceniem pracy. Bez wątpienia przez "zakończenie pracy za granicą", o jakim mowa w przytoczonym przepisie, należy rozumieć zakończenie pracy w okresie, na jaki za zgodą macierzystego zakładu umowa została zawarta.Jeżeli zatem praca za granicą, w okresie na którym macierzysty zakład wyraził zgodę, zakończyła się, a pracownik w terminie 14 dni nie podjął zatrudnienia w tym zakładzie i nie zachodziły inne przeszkody wymienione w § 3 ust. 4 rozporządzenia, umowa o pracę w zakładzie macierzystym wygasła ze skutkiem jak w razie porzucenia pracy. Przedłużenie umowy o pracę za granicą, z naruszeniem przez jednostkę kierującą przepisów § 5 ust. 3 w związku z § 2 ust. 2 rozporządzenia, tj. bez uzyskania przez tę jednostkę zgody macierzystego zakładu pracy na dalsze skierowanie pracownika do pracy za granicą, może być uznane za wyższą przyczynę niezależną od pracownika, powodującą na czas jej trwania przedłużenie terminu, w jakim pracownik może podjąć zatrudnienie w macierzystym zakładzie pracy.Ocena taka jest zależna od okoliczności, w których doszło, za granicą, do takiego przedłużenia umowy o pracę. Jeżeli jednostka kierująca zapewniła pracownika o uzyskaniu zgody macierzystego zakładu pracy, a co za tym idzie o przedłużeniu urlopu bezpłatnego, pracownik zaś zawarł umowę przedłużającą okres pracy za granicą w błędnym przekonaniu, że zgoda i urlop bezpłatny zostały udzielone, i dlatego pozostał za granicą po upływie okresu skierowania, należy przyjąć, że nie podjął on pracy w macierzystym zakładzie z ważnej przyczyny od niego niezależnej.W niniejszej sprawie sądy obu instancji nie poczyniły ustaleń w powyższym zakresie, przy czym sąd pierwszej instancji na skutek bezpodstawnego i sprzecznego z prawem przyjęcia, że na pozwanym Przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedłużenia powodowi urlopu bezpłatnego, a co spowodowało przedwczesne uznanie, iż umowa o pracę nie wygasła, i w efekcie przywrócenie powoda do pracy. Sąd Wojewódzki bez wyjaśnienia powyższej okoliczności, pomimo zachodzącej podstawy rewizji wymienionej w art. 368 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji oddalając powództwo i również dokonał bezpodstawnego ustalenia wygaśnięcia umowy o pracę łączącej strony.Wobec powyższego, stwierdziwszy że zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego narusza przepisy § 3 ust. 4 i 5 rozporządzenia oraz art. 390 k.p.c., a tym samym narusza prawo, co uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, brak zaś jest warunków do ostatecznego rozstrzygnięcia - na mocy art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zarówno zaskarżony wyrok, jak i poprzedzający go wyrok sądu pierwszej instancji i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie poczynienie dokładnych ustaleń co do okoliczności zawarcia przez powoda aneksu do umowy o pracę za granicą z dnia 15 listopada 1987 r. i dokonanie oceny, czy powód działał w przekonaniu, że jednostka kierująca, która była do tego zobowiązana, uzyskała zgodę pozwanego Przedsiębiorstwa, od czego będzie zależało rozstrzygnięcie sprawy.