I PZP 16/79

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL w sprawie z wniosku Jana G. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Robót Drogowych i Mostowych Gospodarki Komunalnej w O. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 22 marca 1979 r. P. 87/79 do rozstrzygnięcia w trybie art. 65 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy wymaga wypowiedzenia zmieniającego odmowa zakładu pracy dalszego pokrywania kosztów z tytułu wynajmu kwatery prywatnej dla pracownika, jeżeli na zakładzie pracy nie spoczywał obowiązek dostarczenia kwatery?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych - powziął następującą uchwałę;O ile obowiązujące przepisy nie przewidują obowiązku pokrywania przez Zakład kosztów najmu kwatery prywatnej dla pracownika, a zakład pracy pokrywał te koszty, odmowa ich dalszego uiszczania wymaga wypowiedzenia przez zakład pracy warunków płacy, chyba że pokrywanie tych kosztów ograniczone zostało czasowo lub było ono wynikiem przestępczej zmowy między pracownikiem i zakładem pracy.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca domagał się zasądzenia na jego rzecz kosztów wynajęcia kwatery prywatnej oraz ustalenia, że zachował prawo do bezpłatnej kwatery. W uzasadnieniu wniosku podał, że pozwane Przedsiębiorstwo po podjęciu przez wnioskodawcę zatrudnienia opłacało koszty wynajęcia kwatery, prywatnej, a następnie zaprzestało uiszczania tych kosztów.Zakładowa komisja rozjemcza oddaliła wniosek podnosząc, że zgodnie z obowiązującym strony zbiorowym układem pracy w stosunku do pracowników czasowo przeniesionych lub delegowanych zakład pracy obowiązany jest do pokrywania kosztów wynajęcia kwatery prywatnej. Skoro zaś wnioskodawca nie należał do tej kategorii pracowników, przeto wspomniany obowiązek nie spoczywał na pozwanym zakładzie pracy.W związku z odwołaniem wnioskodawcy od tego orzeczenia Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 86 ustawy z 24.X.1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości o następującej treści: "Czy wymaga wypowiedzenia zmieniającego odmowa zakładu pracy dalszego pokrywania kosztów z tytułu najmu kwatery prywatnej, dla pracownika, jeżeli na zakładzie pracy nie spoczywał obowiązek dostarczenia kwatery". W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Pracy przyjął - podobnie jak komisja rozjemcza, że obowiązek dostarczenia wnioskodawcy przez zakład pracy kwatery prywatnej, jak również opłacenia tej kwatery, nie wynikał z obowiązującego strony zbiorowego układu pracy ani z zawartej między stronami na piśmie umowy o pracę. W związku z tym Sąd Pracy skłonny jest przychylić się do poglądu, że odmowa dalszego pokrywania kosztów najmu kwatery prywatnej przez zakład pracy nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego, skoro taki obowiązek nie wynikał ani z układu zbiorowego pracy, ani z zawartej na piśmie umowy o pracę, a zakład pracy - po zawarciu z wnioskodawcą umowy o pracę - opłacał przez pewien okres wynajętą dla wnioskodawcy kwaterę prywatną, gdyż w tym okresie dysponował odpowiednimi funduszami. Odmowa zaś dalszego pokrywania tych kosztów była wynikiem ograniczenia przez jednostkę nadrzędną limitów powyższych kosztów. Z drugiej jednak strony Sąd Pracy zdając sobie sprawę z dyskusyjności poruszanego zagadnienia wysuwa wątpliwość, czy dostarczenie pracownikowi przez zakład pracy bezpłatnej kwatery prywatnej nie stało się przez czynność konkludentną - jednym z warunków umowy o pracę wymagałoby dokonania przez zakład wypowiedzenia zmieniającego.Sąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, miał na względzie, co następuje:W sprawie jest niesporne, że ani układ zbiorowy pracy, ani zawarta między stronami na piśmie umowa o pracę nie nakładały na zakład pracy obowiązku pokrywania kosztów najmu kwatery prywatnej dla wnioskodawcy. Jest również niesporne, że zakład pracy przez pewien okres po zawarciu umowy o pracę pokrywał te koszty, a zaniechał ich dalszego uiszczenia, gdy jednostka nadrzędna ograniczyła limit funduszów przeznaczonych dla zakładu pracy.Zgodnie z ust. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez fakt pokrywania przez zakład pracy kosztów najmu kwatery prywatnej doszło między stronami do uzupełnienia w sposób dorozumiany zawartej umowy o pracę w ten sposób, że zakład pracy przyjął na siebie obowiązek pokrywania tych kosztów, jakkolwiek obowiązku takiego nie przewidywał ani zbiorowy układ pracy, ani zawarta na piśmie umowa o pracę. Doszło więc mianowicie do bardziej korzystnego ukształtowania dla pracownika warunków płacy, niż to przewidywały obowiązujące przepisy, a w szczególności zbiorowy układ pracy, skoro ciężar kosztów związanych z opłacaniem mieszkania został przejęty przez zakład pracy.Istota zagadnienia sprowadza się przeto do rozważenia charakteru prawnego postanowień indywidualnych umów o pracę, bardziej korzystnych dla pracownika od obowiązujących przepisów, a w szczególności, czy postanowienia takie są ważne, czy też nie mają takiego charakteru. Przyjęcie tej drugiej ewentualności przesądzałoby o braku konieczności wypowiedzenia przez zakład pracy warunków umowy o pracę.Analizując poruszone zagadnienia stwierdzić należy, co następuje:Zgodnie z § 1 art. 18 k.p. postanowienia umów oraz innych aktów, na których podstawie powstaje stosunek pracy, powinny być zgodne z przepisami prawa pracy. Cytowany przepis wyraża ogólną zasadę, że warunki pracy i płacy w gospodarce uspołecznionej są - zreglamentowane przepisami prawa pracy, będącymi wyrazem polityki społecznej Państwa oraz jego możliwości determinowanych stanom ekonomiki zawodowej. Przepis ten zawiera też wytyczną działania dla wszystkich, którzy upoważnieni są do działania w imieniu zakładu pracy w zakresie stosunków pracy.Niezgodność postanowień umowy o pracę z przepisami prawa pracy może iść w dwóch kierunkach. Pierwszym z nich jest niezgodność umów indywidualnych mniej korzystna dla pracownika niż przepisy prawa pracy, a drugim niezgodność umów z przepisami prawa pracy (w tym również postanowieniami zbiorowych układów pracy), preferujących interesy pracownika ponad granice zakreślone przepisami prawa pracy.Stosownie do § 2 art. 18 k.p. postanowienia umów mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy są nieważne, a zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy. W ten sposób kodeks pracy nieważność postanowień umowy o pracę ograniczył jedynie do postanowień umów mniej korzystnych dla pracownika od obowiązujących przepisów prawa pracy. To ustawowe ograniczenie zawarte w § 2 art. 18 k.p. wskazuje, że postanowienia umów indywidualnych, sprzeczne z obowiązującymi przepisami prawa pracy, ale preferujące interesy pracownika ponad granice zakreślone ustawodawstwem pracy, nie mają charakteru postanowień nieważnych. O ileby ustawodawca zamierzał pod względem skutków prawnych jednakowo potraktować wszystkie postanowienia umów niezgodne z przepisami prawa niezależnie od tego, czy są on mniej, czy bardziej korzystne dla pracownika, to ten zamiar znalazłby wyraz w treści cytowanego § 2 art. 18 k.p. Wówczas brzmienie § 2 art. 18 k.p. musiałoby być inne od obecnego jego sformułowania i musiałoby zawierać ogólne stwierdzenie, że wszelkie postanowienia umów, niezgodne z przepisami prawa, są nieważne. Tymczasem jak zaznaczono - ustawodawca nieważność postanowień umów indywidualnych związał w § 2 art. 18 k.p. jedynie a: postanowieniami umów mniej korzystnymi dla pracownika od obowiązujących przepisów prawa pracy.Dlatego też stwierdzić trzeba, że jeżeli obowiązujące przepisy nie przewidują obowiązku pokrywania przez zakład pracy kosztów najmu kwatery prywatnej dla pracownika, a zakład pracy pokrywał te koszty, przez co doszło w sposób konkludentny do uzupełnienia postanowień umowy o pracy bardziej korzystnego dla pracownika od obowiązujących przepisów prawa pracy, wówczas postanowienia takiej umowy są ważne a ich zmiana (zaniechanie dalszego pokrywania kosztów najmu kwatery prywatnej) wymaga wypowiedzenia przez zakład pracy warunków płacy (art. 42 k.p.). Wypowiedzenie takie nie obowiązuje, jeśli zakład pracy zastrzegł pracownikowi, że tylko czasowo będzie pokrywał koszty najmu mieszkania, np. do czasu posiadania na ten cel odpowiednich funduszy, względnie gdyby pokrywanie tych kosztów było wynikiem przestępczej zmowy między pracownikiem a zakładem pracy.Z tych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały. Jest ona zbieżna, ze stanowiskiem Centralnej Rady Związków Zawodowych i przedstawiciela Prokuratury Generalnej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.