II USKP 206/21

Sygn. akt II USKP 206/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 czerwca 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Piotr Prusinowski (przewodniczący) SSN Halina Kiryło SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) w sprawie z wniosku A. Sp. z o.o. w Z. oraz A. R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z. o ustalenie istnienia ubezpieczenia społecznego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 7 czerwca 2022 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni A. R. od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 17 grudnia 2019 r., sygn. akt III AUa […], uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z 17 grudnia 2019 r. A. R. zarzuciła, iż w składzie orzekającym był sędzia R. W., który orzekał sprawie w Sądzie pierwszej instancji, bowiem wydał wyrok w Sądzie Okręgowym w Z. 22 kwietnia 2016 r., oddalającym jej odwołania od decyzji pozwanego Zakładu 2 Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. z 3 grudnia 2015 r., co narusza art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. i powoduje nieważność postępowania. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, bowiem po wyroku Sądu Najwyższego z 3 lipca 2019 r., II UK […] Sąd Apelacyjny orzekał ponownie w sprawie i przy rozpoznaniu sprawy był związany wykładnią Sądu Najwyższego, stąd zarzut wadliwego składu nie jest zasadny. W sprawie sędzia R. Z. wydał wyrok w Sądzie Okręgowym w Z. 22 kwietna 2016 r., którym oddalił odwołania A. R. od dwóch decyzji pozwanego z 3 grudnia 2015 r. W pierwszej decyzji pozwany stwierdził, iż A. R. nie podlega ubezpieczeniom w spółce z o.o. A. […] jako pracownik bowiem ma w niej 99% udziałów i nie doszło do nawiązania stosunku pracy. W drugiej decyzji pozwany stwierdził, iż odwołująca podlega ubezpieczeniom społecznym jako wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. Sąd Okręgowy odwołania skarżącej uznał za niezasadne. Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z 20 lipca 2017 r., po apelacji spółki A. oraz odwołującej się A. R. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w zakresie odwołania od drugiej decyzji pozwanego i zmienił tę decyzję, stwierdzając, że odwołująca się A. R. nie podlega od 6 stycznia 2015 r. obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowym oraz wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność i będąca wspólnikiem jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a także oddalił apelację w pozostałej części. W uzasadnieniu wskazał, iż organ rentowy, a za nim Sąd Okręgowy, nie powinien przenosić sztucznie rozważań dotyczących tzw. iluzorycznego wspólnika, czynionych na gruncie analizy stosunku pracowniczego między spółką A. i odwołującą się. Są to zupełnie dwie różne instytucje. Organ dopuścił się zanegowania umowy spółki, do czego nie miał uprawnień, zanegowania wpisu w rejestrze spółek, do czego również nie miał uprawnień, a nadto zanegowania wolnej woli wspólników, co także nie miało w analizowanej sprawie uzasadnienia. Pozwany Zakład w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że wspólnik posiadający 99% udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie podlega obowiązkowym 3 ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowemu oraz wypadkowemu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność i będąca wspólnikiem jednoosobowej spółki z ograniczona odpowiedzialnością. Sąd Najwyższy wyrokiem z 3 lipca 2019 r. (II UK 24/18) uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w części (w pkt 2 i 4) i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z 17 grudnia 2019 r. oddalił apelację A. R. od wyroku Sądu Okręgowego w Z. G. z 22 kwietnia 2016 r. „w przedmiocie decyzji Nr […] z dnia 3 grudnia 2015 r.”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut skargi kasacyjnej jest zasadny. Sędzia R. W. wydał wyrok w Sądzie pierwszej instancji (wyrok Sądu Okręgowego w Z. z 22 kwietnia 2017 r.). Wyłączony był zatem z mocy ustawy od rozpoznania sprawy w Sądzie drugiej instancji – art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. Sędzia R. W. był też w składzie Sądu Apelacyjnego w […], który wyrokiem z 17 grudnia 2019 r. rozpoznał apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Z. z 22 kwietnia 2017. W takiej sytuacji skład Sądu Apelacyjnego był sprzeczny z prawem i wystąpiła nieważność postępowania – art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. Oceny powyższej nie zmienia to, że sędzia orzekał w Sądzie Apelacyjnym po wyroku kasatoryjnym Sądu Najwyższego z 3 lipca 2019 r. Wbrew zapatrywaniu pozwanego (odpowiedź na skargę) nie ma podstaw, aby wyłączyć stosowanie art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. w takiej sytuacji procesowej. Podstawa wyłączenia z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. jest bezwzględna, czyli wyłączenie sędziego obowiązuje również, gdy sędzia po wyroku Sądu Najwyższego rozpoznaje apelację od wyroku, który wydał w sądzie pierwszej instancji. Wyrok kasatoryjny Sądu Najwyższego (art. 39816 § 1 k.p.c.) nie wyłącza obowiązywania regulacji z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. Nadal aktualna jest (obowiązuje) norma z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. Po uchyleniu poprzedniego wyroku sądu drugiej instancji, kolejny skład sądu drugiej 4 instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji (art. 378 k.p.c.), czyli w składzie tego sądu nie może być sędzia, który wydał wyrok w sądzie pierwszej instancji. Określonego w ustawie wyłączenia sędziego (art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.) nie zmienia związanie wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy (art. 39820 k.p.c.), gdyż jest to instytucja odrębna od wyłączenia sędziego w postępowaniu cywilnym z mocy ustawy, która ma znaczenie samodzielne (pierwszoplanowe). Różnica ta wynika z przyczyn systemowych, a na gruncie ustawy procesowej ma potwierdzenie w określonym skutku procesowym, bowiem ustawowa wadliwość składu powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. i art. 39813 § 1 in fine k.p.c.). Natomiast związanie wykładnią dokonane przez Sąd Najwyższy (art. 39820 k.p.c.) skierowane jest do innego składu sądu powszechnego (art. 39815 § 2 k.p.c.) i naruszenie w tym zakresie może być oceniane jako zarzut procesowy mający wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Takie uregulowanie procesowe, czyli wyłączenie sędziego z mocy ustawy w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jest jedną z gwarancji procesowych służących zapewnieniu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez niezależny i bezstronny sąd. Nie do pogodzenia z istotą dwuinstancyjności postępowania sądowego byłaby bowiem sytuacja, w której ten sam sędzia, który wydał orzeczenie w sądzie pierwszej instancji, miałby następnie dokonywać kontroli tego orzeczenia w sądzie drugiej instancji. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c. i 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c.). [a.s.]