II UZ 3/23

II UZ 3/23 POSTANOWIENIE Dnia 23 maja 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt (przewodniczący) SSN Józef Iwulski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Rączka w sprawie z odwołania D.Ż. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Gdańsku o rentę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 23 maja 2023 r., zażalenia ubezpieczonej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30 sierpnia 2022 r., sygn. akt III AUa 4/21, 1. oddala zażalenie 2. nie obciąża odwołującego się zwrotem kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz organu rentowego 3. przyznaje adwokatowi K.S. od Skarbu Państwa (Sąd Apelacyjny w Gdańsku) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym ubezpieczonej kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) zł powiększoną o obowiązującą stawkę podatku od towarów i usług. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2022 r., III AUa 4/21, Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku odrzucił skargę kasacyjną D.Ż. od wyroku tego Sądu z dnia 14 kwietnia 2022 r. II UZ 3/23 2 Sąd Apelacyjny stwierdził, że zgodnie z art. 871 k.p.c. w postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych. Zatem skarga kasacyjna - jako środek zaskarżenia rozpoznawany przez Sąd Najwyższy - powinna być sporządzona przez takich pełnomocników. W myśl art. 3986 § 2 k.p.c. Sąd drugiej instancji odrzuca skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu, skargę niespełniającą wymagań określonych w art. 3984 § 1, nieopłaconą oraz skargę, której braków nie usunięto w terminie lub z innych przyczyn niedopuszczalną. W rozpoznawanej sprawie skargę kasacyjną sporządziła i podpisała osobiście wnioskodawczyni, a więc nie została ona sporządzona przez pełnomocnika będącego radcą prawnym albo adwokatem. W konsekwencji skarga podlegała odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. W zażaleniu na powyższe postanowienie ubezpieczona zarzuciła naruszenie: 1) art. 3986 § 2 k.p.c. w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (dalej: E.k.p.cz.) w związku z art. 3981 § 1 k.p.c. oraz per analogiam art. 130 k.p.c. (ewentualnie per analogiam art. 1301a k.p.c., przez ich niezastosowanie i odrzucenie skargi kasacyjnej bez wezwania do sporządzenia skargi przez adwokata, co naruszyło w oczywisty sposób sprawiedliwość proceduralną i zaskoczyło przeciętnego uczestnika postępowania, zamykając drogę do rozpatrzenia sprawy przez Sąd Najwyższy. Prawo dostępu do Sądu Najwyższego, skoro zapewnione w art. 398 § 1 k.p.c., musi być efektywne i spełniać wymagania z art. 6 E.k.p.cz. oraz Konstytucji a automatyczne odrzucenie skargi kasacyjnej jest sprzeczne z art. 6 E.k.p.cz. oraz art. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Według żalącej się Sąd Apelacyjny powinien per analogiam zastosować art. 130 § 1 k.p.c., czyli wezwać ubezpieczoną do uzupełnienia błędów procesowych, tym bardziej że nie była reprezentowana przez adwokata, a dopiero po upływie terminu na uzupełnienie, otwiera się możliwość odrzucenia skargi kasacyjnej. Zdaniem ubezpieczonej sąd krajowy powinien tak interpretować przepisy ustawowe, to jest art. 3986 § 2 i art. 3981 § 1 k.p.c., by pozostawały zgodne z aktami wyższego rzędu, to jest prawem międzynarodowym, europejskim i Konstytucją. Niedopuszczalność skargi kasacyjnej ustawowo definiuje art. 3982 §1-4 k.p.c., jednakże orzecznictwo rozszerzyło niedopuszczalność skargi II UZ 3/23 3 kasacyjnej w rozumieniu art. 3986 § 2 k.p.c. o niezachowanie przymusu adwokackiego z art. 871 k.p.c. W zakresie, w jakim niedopuszczalność skargi kasacyjnej z innych przyczyn w rozumieniu art. 3986 § 2 k.p.c. interpretuje się jako naruszenie art. 871 k.p.c. (a nie tylko art. 398 § 1-4 k.p.c.), może pozostać w zgodzie z prawem europejskim i Konstytucją tylko w przypadku jednoczesnego stosowania per analogiam art. 130 § 1 k.p.c. Mając powyższe na uwadze żaląca się wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie ze Skarbu Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu według stawek z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r., powiększonej o podatek od towarów i usług zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (to jest z uwzględnieniem wyroku TK z dnia 23 kwietnia 2020 r., SK 66/19), ewentualnie na podstawie § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, o podniesienie stawki z urzędu do 150% z uwagi na nakład pracy adwokata. W odpowiedzi na zażalenie pełnomocnik organu rentowego wniósł o oddalenie zażalenia oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym według norm przepisanych, wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (art. 98 § 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie jest nieuzasadnione. Odrzucona przez Sąd drugiej instancji skarga kasacyjna, została sporządzona z naruszeniem art. 871 § 1 k.p.c. Stosownie do powołanego przepisu, w postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów i radców prawnych, co oznacza, iż skarga kasacyjna oraz zażalenie powinny być sporządzone i podpisane przez profesjonalnego pełnomocnika, chyba że strona jest osobą mającą kwalifikacje II UZ 3/23 4 wskazane w § 2 tegoż artykułu. Jeżeli zatem skarga kasacyjna została wniesiona przez samą stronę, nie zaś przez jedną z osób wyszczególnionych w przywołanym przepisie, to sytuacji tej nie traktuje się w kategoriach braków formalnych (podlegających uzupełnieniu przez jej podpisanie przez profesjonalnego pełnomocnika), lecz w aspekcie dopuszczalności skargi kasacyjnej. Konsekwencją braku zdolności postulacyjnej strony jest niedopuszczalność skargi kasacyjnej skierowanej przez nią osobiście do Sądu Najwyższego, prowadząca do odrzucenia tego środka odwoławczego bez wzywania o jego uzupełnienie (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 stycznia 1997 r., I CZ 23/96, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 77; z dnia 23 lutego 2012 r., V CZ 132/11, LEX nr 1164756; z dnia 21 września 2011 r., I CZ 59/11 LEX nr 964456; z dnia 5 października 2010 r., IV CZ 67/12, LEX nr 1232817). Powyższe stanowisko zgodne jest z ugruntowaną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego. W postanowieniu z dnia 18 grudnia 2001 r., Ts 43/01 (OTK-B 2002 nr 4, poz. 253), Trybunał uznał, że wymóg sporządzenia kasacji przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym (wówczas art. 3932 § 1 k.p.c.) oraz odpowiednie stosowanie tego wymogu do sporządzenia zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające kasację (wówczas art. 39318 § 3 k.p.c.) nie jest sprzeczny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. W żadnym systemie prawnym nie istnieje bowiem bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony swych praw na drodze sądowej. Samo ukształtowanie postępowania przed sądem w sposób respektujący określone procedury, np. co do reprezentacji stron przed sądem, stanowi istotne i rzeczywiste ograniczenie prawa do sądu, konieczne jednak ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, jak w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasada legalizmu czy zaufanie do prawa. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego przymus adwokacki ma na celu ukształtowanie określonego poziomu profesjonalizmu obrotu prawnego. Należy wszelako podkreślić, że każdorazowe określenie przymusu adwokackiego w odniesieniu do środków o wysokim stopniu sformalizowania, takich jak kasacja czy skarga konstytucyjna, służyć ma w pierwszej kolejności ochronie praw podmiotu II UZ 3/23 5 uprawnionego do wniesienia środka. Wymóg wniesienia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika posiadającego w założeniu wysokie, ustawowo określone kwalifikacje zawodowe, stanowi gwarancję, że uprawniony nie utraci prawa do jej merytorycznego rozpatrzenia jedynie wskutek braku doświadczenia i specjalistycznej wiedzy (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 października 2002 r., SK 43/01, OTK-A 2002 nr 5, poz. 77). Wobec przedstawionych wyżej argumentów zażalenie ubezpieczonej nie zasługuje na uwzględnienie. Z powołanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie i odstąpił od obciążenia skarżącej obowiązkiem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego organowi rentowemu, orzekając w tym zakresie na podstawie art. 102 k.p.c. O kosztach pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu orzeczono na podstawie art. 98 § 3 k.p.c. (I.T.) [ms]