III PO 12/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa J.K. przeciwko Centralnemu Szpitalowi Klinicznemu Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi o odszkodowanie, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi, postanowieniem z dnia 1 marca 1963 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Czy art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego może być zastosowany przeciwko zarzutowi przedawnienia w przypadku kiedy do przedawnienia doszło bez winy względnie przyczynienia się do tego strony pozwanej"?udzielił następującej odpowiedzi:Powołanie się na zarzut przedawnienia może stanowić - przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy - nadużycie prawa - w rozumieniu art. 3 p.o.p.c. także wtedy, gdy zachowanie się dłużnika podnoszącego ten zarzut nie miało wpływu na upływ terminu przedawnienia.Uzasadnienie faktyczneObowiązujące prawo zawarło w art. 3 p.o.p.c. ogólną normę zakazującą korzystania ze swych praw w taki sposób, który by naruszał zasady współżycia społecznego w państwie ludowym. Użytek o jakim mowa w zacytowanym przepisie może przejawiać się w różnych formach działania, zmierzających do realizacji praw podmiotowych uprawnionego lub podjętych w ogóle ku ochronie prawnej interesów jednostki. W szczególności dopuszczalne jest zastosowanie art. 3 p.o.p.c. w odniesieniu do zarzutu wynikającego z prawa materialnego. Wypada stwierdzić ugruntowanie się już w praktyce sądowej stanowiska, że w pewnych okolicznościach podniesienia zarzutu przedawnienia może pozostawać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w państwie ludowym. Wówczas zarzut taki przez wzgląd na postanowienie art. 3 p.o.p.c. nie byłby w stanie spowodować skutku zamierzonego przez osobę, która go zgłosiła. Innymi słowy musiałby być uznany przez sąd za bezskuteczny.Sąd Wojewódzki nie wyklucza istnienia przypadków, w których wystąpienie z zarzutem przedawnienia może przedstawiać się jako nadużycie prawa. Nasunęła się natomiast wątpliwość, czy sytuacja wykazująca, że upływ terminu przedawnienia nastąpił wyłącznie z przyczyn wprawdzie niezawinionych lecz występujących po stronie wierzyciela dochodzącego roszczenia, czyli bez jakiegokolwiek powiązania przyczynowego z zachowaniem się strony pozwanej, upoważniają do odmowy uwzględnienia zarzutu przedawnienia. Na tle znanych orzeczeń S. N. Sąd Wojewódzki dał wyraz przeświadczeniu, iż z reguły w judykaturze Sądu Najwyższego o zastosowalności przepisu art. 3 p.o.p.c. przy rozważaniu zarzutu przedawnienia decydują okoliczności dowodzące winy dłużnika w powstaniu faktu przedawnienia wierzytelności, bądź też inne zdarzenia czy właściwości, cechujące ujemnie dłużnika w aspekcie stosunku prawnego wiążącego osoby spór wiodące, np. chęć rażącego wzbogacenia się kosztem zatrudnionego robotnika.Przytoczone przez Sąd Wojewódzki dla ilustracji stany faktyczne z orzeczeń Sądu Najwyższego, obrazujące zachowanie się pozwanych, z których jeden swoim postępowaniem doprowadził uprawnionego do niewniesienia powództwa we właściwym terminie obietnicą polubownego załatwienia sprawy lub podobnym kunktatorskim działaniem, drugi zaś okazał się w istocie wyzyskiwaczem, stanowią klasyczne przykłady nadużycia przez zobowiązanego prawa podniesienia zarzutu przedawnienia poszukiwanych przeciwko nim roszczeń. W świetle bowiem wskazanych stanów faktycznych użytek, jaki pozwani chcieli uczynić z przysługującego każdemu z nich uprawnienia, stawał się jawnie godzący w zakaz korzystania ze swych praw w taki sposób, który by naruszał zasady współżycia społecznego w państwie ludowym.Jednakże wystąpienie z zarzutem przedawnienia może być - stosownie do okoliczności - nadużyciem prawa niezależnie od tego, czy fakt nastąpienia przedawnienia pozostaje w związku przyczynowym z jakimś zawinionym, bądź nawet niezawinionym zachowaniem się zobowiązanego. Również wtedy, gdy w danym stosunku prawnym postępowanie zobowiązanego aż do momentu zgłoszenia zarzutu przedawnienia nie przejawiało momentów zasługujących na ujemną ocenę, powołanie i podtrzymanie takiego zarzutu w procesie może kwalifikować się jako nadużycie prawa w zespole okoliczności faktycznych, składających się na podstawę faktyczną roszczenia. Na przykład bezradność człowieka, który z winy zakładu pracy, nieraz rażącej, utracił całkowicie zdolność do pracy i co więcej, w swoim inwalidztwie musi korzystać z pomocy drugiej osoby, może uprawniać go do przeciwstawienia zarzutowi przedawnienia replicato doli, które zarzut ten uczyni bezskutecznym, chociażby zobowiązany niczym nie przyczynił się do omieszkania przez uprawnionego wniesienia powództwa w terminie nie przedawnionym.Konkretyzacja ogólnej normy art. 3 p.o.p.c. dokonuje się głównie poprzez orzecznictwo. Do sądu rozstrzygającego spór należy ocena, czy w danym przypadku korzystający z zarzutu przedawnienia narusza zasady współżycia społecznego. W rachubę będą wchodzić różne kryteria oceny, mające na względzie społeczną funkcję art. 3 p.o.p.c. Niepodobna podać tu choćby kierunkowych wskazań. Tej szerokiej płaszczyzny nie dotyczy zresztą ściśle określona wątpliwość Sądu Wojewódzkiego, opisana w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Na przedstawione zaś pytanie z zasad już omówionych, należało udzielić odpowiedzi jaką formułuje uchwała.