III PO 6/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski. Sędziowie: M. Piekarski, A. Nalewajko (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Romana Ł. przeciwko Powiatowemu Związkowi Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. o przywrócenie do pracy i 8.088 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Jakie skutki pociąga za sobą rozwiązanie przez pracodawcę z pracownikiem umowy o pracę bez wypowiedzenia (z winy pracownika) po upływie jednego miesiąca od dnia uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy (z obrazą art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. - Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami), w szczególności czy rozwiązanie takie należy uznać za nieważne bądź nie istniejące (stosunek pracy trwa, uzasadniając roszczenie pracownika o dopuszczenie do pracy i o wypłatę wynagrodzenia zgodnie z art. 455 k.z.), czy też za rozwiązanie wadliwe, uzasadniające roszczenie z art. 10 i nast. dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r.?"udzielił następującej odpowiedzi:"Oświadczenie zakładu pracy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika, złożone po upływie miesiąca od dnia uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy (art. 2 ust. 2 dekretu z 18.I.1956 r.), nie wywołuje zamierzonego skutku prawnego, tj. nie powoduje rozwiązania umowy. Pracownikowi przysługuje w takim wypadku roszczenie o dopuszczenie go do pracy oraz roszczenie o wynagrodzenie na podstawie art. 455 k.z., jeżeli był gotów do pełnienia pracy, a doznał przeszkody ze strony zakładu pracy".Uzasadnienie faktyczneRoman Ł. w pozwie wniesionym w dniu 4 maja 1960 r. żądał przywrócenia go do pracy w pozwanym Powiatowym Związku Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. oraz zasądzenia na jego rzecz od pozwanego 8.088 zł, w tym 6.066 zł tytułem wynagrodzenia za okres trzech miesięcy i 2.022 zł tytułem ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy w 1959 r. Roszczenia powyższe oparte zostały na twierdzeniu, że pozwany Związek rozwiązał z powodem umowę o pracę bez przewidzianej prawem przyczyny i po upływie miesięcznego terminu przewidzianego w art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami).Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy w Kielcach wyrokiem z dnia 22 listopada 1962 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 4.044 zł, a w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd Powiatowy stwierdził, że oświadczenie pozwanego Związku o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę nastąpiło w dniu 25.XI.1959 r. po przekroczeniu miesięcznego terminu przewidzianego w art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r., wobec czego jest ono bezskuteczne. Powód zgłosił żądanie przywrócenia do pracy po upływie 14-dniowego terminu z art. 14 ust. 1 dekretu. Sąd Powiatowy nie dopatrzył się podstawy do uwzględnienia spóźnienia. Z tych przyczyn - zdaniem Sądu Powiatowego - powód może domagać się skutecznie tylko wynagrodzenia za jeden miesiąc oraz ekwiwalentu za niewykorzystany urlop, natomiast dalej idące żądania na uwzględnienie nie zasługują.W rewizji opartej na zarzucie naruszenia art. 10 i art. 11 dekretu z dn. 12.I.1956 r. powód wnosił o zmianę powyższego wyroku w części oddalającej powództwo przez uwzględnienie powództwa w całości.Sąd Wojewódzki w Kielcach, rozpoznając sprawę na skutek tej rewizji, postanowieniem z dnia 12 listopada 1963 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Przepis art. 2 ust. 2 dekretu z 18.I.1956 r. o ograniczaniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 wraz ze zmianami), którego wykładni dotyczy przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, stanowi czasowe ograniczenie (jednomiesięcznym terminem) przewidzianego w ust. 1 tego przepisu prawa zakładu pracy do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika ["prawo rozwiązania umowy (...) gaśnie"]. Terminy takie, znane również w prawie cywilnym (np. art. 76 § 2 p.o.p.c., art. 324 § 1, 335 § 1 i 387 § 1 k.z.), określane są w literaturze prawniczej jako pozasądowe terminy prekluzyjne. W przeciwieństwie do terminów prekluzyjnych, które odnoszą się do sądowego dochodzenia roszczeń, dotyczą one czynności pozasądowych kształtujących prawo (glosa A. Woltera do orzeczenia SN z dn. 1.VII.1958 r. I CR 683/57 - OSPiKA nr 7-8 z 1960 r., poz. 187). W literaturze przyjęty jest pogląd, że podobnie jak po upływie oznaczonego w ustawie terminu zawitego wyłączone jest w ogóle sądowe dochodzenie roszczenia, tak samo uchybienie pozasądowemu terminowi prekluzyjnemu powoduje utratę prawa, którego realizacji termin ten dotyczy. Inaczej mówiąc, czynność wywiera określony skutek prawny tylko wówczas, gdy dokonana została w czasie przewidzianym w ustawie, po tym zaś terminie jest prawnie bezskuteczna.Sąd Najwyższy w orzeczeniach wydanych na tle dawniej obowiązującego przepisu art. 36 ust. 2 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych stał również na stanowisku, że przewidziany w tym przepisie termin ma charakter terminu zawitego. W szczególności w orzeczeniu z dnia 30.X.1936 r. III C 569/36 (Zb. O. z 1937 r.) Sąd Najwyższy stwierdził, że zarządcy, jako pracodawcy, przysługuje w myśl art. 32 cytowanego rozporządzenia z 1928 r. prawo niezwłocznego rozwiązania umowy z ważnych przyczyn, jednakże dla skuteczności rozwiązania umowy na tej podstawie konieczne jest zachowanie miesięcznego terminu prekluzyjnego z art. 36 ust. 2.W orzeczeniu z dnia 7.I.1934 r. C 1670/31 (Zb.O. nr 6/32) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że cytowany przepis art. 36 ust. 2 ogranicza termin, w jakim pracodawca jest uprawniony do jednostronnego rozwiązania umowy o pracę, jedynie z tego względu, żeby usunąć niepewność położenia pracownika, który dopuścił się przewinienia służbowego. W takiej niepewności nie znajduje się pracownik, któremu pracodawca niezwłocznie oznajmi, że dowiedziawszy się o jego winie, rozwiązuje umowę ze skutkiem natychmiastowym.Temu samemu celowi służy obecnie termin ustanowiony w art. 2 ust. 2 dekretu z dn. 18.I.1956 r., stanowiący w tym zakresie odpowiednik dawnego art. 36 ust. 2 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, i dlatego brak byłoby podstaw do odmiennej wykładni tego przepisu.Jeżeli więc zakład pracy nie skorzysta z prawa rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika w terminie jednego miesiąca od dnia uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy, to traci możność rozwiązania umowy w tym trybie. Oświadczenie woli o rozwiązaniu umowy, złożone po upływie powyższego terminu, nie wywołuje zamierzonego skutku prawnego, tj. nie powoduje rozwiązania umowy. Pracownikowi przysługuje zatem w takim wypadku roszczenie o dopuszczenie go do pracy i o zapłatę wynagrodzenia na podstawie art. 455 k.z.Brak byłoby natomiast podstaw do uznania, że - zgodnie z drugą możliwością wysuniętą w przedstawionym przez Sąd Wojewódzki zagadnieniu prawnym - rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika, dokonane po upływie terminu z art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r., jest prawnie skuteczne, lecz wadliwe, i dlatego uzasadnia roszczenie pracownika z art. 10 i nast. dekretu.Przeciwko takiej wykładni przemawia kategoryczna treść przepisu art. 2 ust. 2 dekretu, który stwierdza, że wskutek niezachowania wymienionego terminu prawo rozwiązania umowy wygasa. Podnieść zarazem należy, że zgodnie z brzmieniem art. 10 dekretu przewidziane w nim roszczenie dotyczy tylko dwóch wypadków, a mianowicie rozwiązania umowy o pracę bez przewidzianej prawem przyczyny (art. 2 i 3) lub bez zgody (art. 7 ust. 1, 3 i 5). Żaden z tych wypadków nie zachodzi przy rozwiązaniu umowy o pracę po upływie terminu z art. 2 ust. 2 dekretu. W szczególności oświadczenie o rozwiązaniu umowy po tym terminie nie może być utożsamiane z rozwiązaniem umowy bez przewidzianej prawem przyczyny. W tym bowiem wypadku przyczyna taka nadal jeszcze istnieje, a tylko zakład pracy - na skutek uchybienia terminowi zawitemu - nie może z niej "skorzystać", tj. złożyć skutecznego prawnie oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytania odpowiedzi jak w sentencji.