III PZP 11/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Włodzimierza H. przeciwko Ośrodkowi Transportu Leśnego w P. o uznanie za pracownika umysłowego i o zapłatę 6.831 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 23 stycznia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy można przyjąć, że między treścią § 27 pkt 1 zarządzenia nr 30 Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych (Dz. Urz. Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 13 listopada 1963 r., poz. 196), ustalającym brygadzistę brygady mechanicznej jako pracownika fizycznego, a treścią § 27 pkt 2 powołanego zarządzenia nr 30, określającą szczegółowo czynności brygadzisty brygady mechanicznej, istnieje taka sprzeczność, która mimo treści przepisu § 27 pkt 1 powołanego zarządzenia nr 30 pozwala na przyjęcie, iż brygadzista brygady mechanicznej jest pracownikiem umysłowym, gdyż wykonuje czynności pracownika umysłowego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Brygadziście brygady mechanicznej transportu leśnego. który wykonuje czynności określone w § 27 ust. 2 zarządzenia nr 30 Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych z dnia 24 października 1963 r. (Dz. Urz. Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego Nr 15, poz. 196), należy się deputat opałowy w rozmiarze określonym dla pracowników umysłowych w art. 23 Zbiorowego układu pracy, zawartego w dniu 25 maja 1950 r. pomiędzy "Paged" Państwową Centralą Drzewną a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Pracowników Leśnych i Przemysłu Drzewnego. Uzasadnienie faktycznePowód, zatrudniony u pozwanego jako brygadzista brygady mechanicznej transportu leśnego, dochodził przed Zakładową Komisją Rozjemczą, a gdy ta nie powzięła decyzji - przed Sądem Powiatowym różnicy ekwiwalentu za deputat opałowy za czas od 1.V.1961 r. do 31 maja 1967 r. Powód twierdził, że jako pracownikowi umysłowemu należał mu się wyższy deputat opałowy niż deputat pracownika fizycznego, którego ekwiwalent w tym czasie mu wypłacono. Różnica ta wynosi: za czas do 30.III.1963 r. po 57 zł miesięcznie, a od 1.IV.1963 r. po 115 zł miesięcznie.Pozwany zarzucił, że stanowisko powoda zaliczone jest zarządzeniem Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych nr 30 z dnia 24.X.1963 r. do stanowisk pracowników fizycznych, wobec czego powodowi należał się deputat pracowników fizycznych i wnosił o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy oddalił powództwo ustalając, że powód nie wykonywał żadnych innych czynności prócz należących do zakresu działania brygadzisty, wskutek czego należało go zaliczyć do pracowników fizycznych, zgodnie z cytowanym wyżej zarządzeniem.W rewizji od tego wyroku powód podnosił, że zgodnie z harmonogramem czynności brygadzisty wykonywał prace mające wyłącznie charakter pracy pracownika umysłowego, jest więc pracownikiem umysłowym i z tego względu należy mu się deputat w wysokości przyznanej pracownikom umysłowym.Sąd Wojewódzki, rozważając charakter pracy powoda jako brygadzisty, powziął wątpliwość, czy wbrew zaliczeniu - na podstawie zarządzenia nr 30 Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych - stanowiska powoda do stanowisk pracowników fizycznych nie należy uznać, że jest on pracownikiem umysłowym i w konsekwencji przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. wymienione wyżej zagadnienie prawne.Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 marca 1968 r. dopuścił w myśl art. 63 k.p.c. do udziału w postępowaniu w sprawie Zarząd Główny Związku Zawodowego Pracowników Leśnych i Przemysłu Drzewnego, który następnie w piśmie z dnia 2 maja 1968 r. przedstawił swój pogląd, dotyczący przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia, tej treści, że określonych w pytaniu brygadzistów należy uważać za pracowników umysłowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Deputat opałowy, które spór dotyczy, jest niewątpliwie częścią wynagrodzenia za pracę. W umownym stosunku pracy o wysokości wynagrodzenia za pracę decydują w zasadzie postanowienia umowy o pracę lub zbiorowego układu pracy, jeżeli układ taki strony obowiązuje. Wysokość wynagrodzenia za pracę dla niektórych kategorii pracowników może też regulować ustawa bądź wydane na jej podstawie rozporządzenie wykonawcze; wówczas te przepisy obowiązują bezwzględnie z wyłączeniem ewentualnych postanowień umownych. W wypadku gdy ani ustawa, ani zbiorowy układ pracy lub umowa indywidualna nie określają wysokości wynagrodzenia, pracownikowi należy się wynagrodzenie według zwyczaju lub zasad słuszności (art. 422 § 2 k.z.).Ponieważ wynagrodzenia pracowników transportu leśnego nie regulują przepisy ustawowe, strony zaś obowiązuje zbiorowy układ pracy, który zawiera przepisy dotyczące wynagrodzenia za pracę, a w szczególności części tego wynagrodzenia w postaci deputatu opałowego, przeto jedynym źródłem uprawnień pracownika w tym zakresie są postanowienia zbiorowego układu pracy.Cytowany w sentencji uchwały układ zbiorowy pracy reguluje w art. 23 wysokość należnych pracownikom, którzy są objęci tym układem, deputatów opałowych. Jednakże wysokość tego świadczenia wspomniany układ różnicuje, przyznając pracownikom umysłowym wyższe świadczenia, a pracownikom fizycznym niższe. Wysokość więc deputatu opałowego należnego brygadziście brygady mechanicznej transportu leśnego w Ośrodku Transportu Leśnego zależy od tego, czy jest on pracownikiem umysłowym, czy też fizycznym. Co do tego jednak, czy taki brygadzista jest pracownikiem fizycznym, czy też umysłowym, powstała wątpliwość z tej przyczyny, że pracownik taki według zakresu jego działania, określonego w § 27 pkt 2 zarządzenia nr 30 Dyrektora Naczelnego Zarządu Lasów Państwowych z 24 października 1963 r., wykonuje czynności, które w myśl art. 2 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych uzasadniają niewątpliwie zaliczenie go do pracowników umysłowych, ale według obowiązującego w Ośrodkach Transportu Leśnego taryfikatora pobiera on wynagrodzenie obliczone według wynagrodzenia pracowników fizycznych, przy czym - jak twierdzi strona pozwana - wynagrodzenie to jest wyższe, niż można by mu było przyznać według taryfikatora pracowników umysłowych.Strona pozwana powołuje się też na przepis § 27 pkt 1 wspomnianego wyżej zarządzenia nr 30 Dyrektora Naczelnego, który wyraźnie określa takich brygadzistów jako pracowników fizycznych. Zarządzenie to jednak dla określenia uprawnień płacowych jest obojętne. Nie reguluje ono zasad wynagrodzenia, a jedynie - jak to wynika z jego tytułu i treści - zasady organizacji ośrodka transportu leśnego. Ponadto, jak już wyżej wspomniano, wysokość wynagrodzenia może normować ustawa lub rozporządzenia wykonawcze wydane na podstawie ustawy, a w braku takich przepisów dla danego rodzaju pracowników - zbiorowy układ pracy bądź umowa indywidualna. Zarządzenie natomiast administracyjne może co najwyżej zawierać wskazówki dla kierownictwa zakładu pracy, na jakich warunkach może on zawierać umowę o pracę, nie mają one jednak charakteru norm prawnych powszechnie obowiązujących i nie kształtują treści stosunku pracy.Odpowiedź więc na pytanie, czy brygadzista brygady mechanicznej ma być uważany za pracownika umysłowego czy też fizycznego w rozumieniu art. 23 obowiązującego strony układu zbiorowego, będzie zależeć od właściwej wykładni tego postanowienia układu.Cytowane wyżej postanowienie przy określeniu uprawnień do otrzymywania deputatu opałowego posługuje się terminami "pracownik fizyczny" i "pracownik umysłowy". Co oznaczają terminy używane w akcie prawnym, może określać tenże akt prawny. Należy więc szukać odpowiedzi na to pytanie w samym akcie prawnym, a więc w tym wypadku w treści zbiorowego układu. Jeżeliby w tym układzie taka definicja była zawarta, obowiązywałaby ona strony układu przy wykładni poszczególnych postanowień układu, bo tak się strony umówiły co do znaczenia używanego w układzie terminu. Cytowany zbiorowy układ pracy nie zawiera jednak definicji terminów "pracownik umysłowy" i "pracownik fizyczny". W braku umownego określenia znaczenia terminów użytych w zbiorowym układzie pracy, należy przypisać im takie znaczenie, jakie określa ustawa ogólna obowiązująca dla danych stosunków prawnych, a w braku takiej ustawy należy przyjąć potoczne znaczenie terminu.Co to jest pracownik umysłowy, określa art. 2 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych. Rozporządzenie to nie reguluje wprawdzie wysokości wynagrodzenia pracowników umysłowych, jednakże jest aktem prawnym o randze ustawy, regulującym ogólnie wraz z rozporządzeniem o umowie o pracę robotników stosunki pracy. Dlatego też definicja terminu "pracownik umysłowy" zawarta w art. 2 rozporz. o umowie o pracę pracowników umysłowych obowiązuje w stosunku pracy w tych wszystkich wypadkach, gdy jakaś szczególna ustawa lub umowa (zbiorowy układ pracy) używają tego terminu bez podania odmiennej jego definicji.W myśl art. 2 rozp. o umowie o pracę prac. umysł. pracownikiem umysłowym w rozumieniu tego rozporządzenia jest pracownik, który wykonuje czynności tam wymienione. Brygadzista brygady mechanicznej transportu leśnego ma wykonywać, w myśl § 27 ust. 2 cytowanego wyżej zarządzenia nr 30 Naczelnego Dyrektora Zarządu Lasów Państwowych, czynności, które odpowiadają czynnościom pracownika umysłowego określonym art. 2 rozp. o umowie o pracę prac. umysł. Ponieważ jednak przepis ten uzależnia zakwalifikowanie pracownika do umysłowych albo od zajmowanego stanowiska, albo od wykonywania określonych czynności, a stanowisko brygadzisty nie jest tam wymienione - o tym, czy brygadzista brygady mechanicznej transportu leśnego jest pracownikiem umysłowym decyduje nie treść § 27 ust. 2 zarządzenia nr 30, ale fakt wykonywania czynności wymienionych w tym paragrafie, a nie innych czynności - fizycznych.Również gdyby oprzeć się na potocznym znaczeniu terminu "pracownik umysłowy", to należałoby dojść do wniosku, że pracownik wykonujący czynności wymienione w § 27 ust. 2 zarządzenia nr 30 jest pracownikiem umysłowym, ponieważ są to czynności organizacyjne, administracyjne i koordynacyjne, nie wymagają zaś żadnego wysiłku mięśni.Okoliczność, że według taryfikatora obowiązującego w przedsiębiorstwie brygadziści pobierają uposażenie obliczone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia podległych pracowników fizycznych, nie może jeszcze oznaczać, że brygadzista w rozumieniu układu jest pracownikiem umysłowym, ponieważ o zaliczeniu pracownika do pracowników umysłowych nie decyduje wynagrodzenie, lecz rodzaj wykonywanych czynności. Z tych powodów Sąd Najwyższy - uznając opinię wyrażoną przez Zarząd Główny Związku Zawodowego Pracowników Leśnych i Przemysłu Leśnego za słuszną - udzielił odpowiedzi wymienionej w sentencji.W odpowiedzi powołano zbiorowy układ pracy z 1950 r., ponieważ w sprawie, w której powstało zagadnienie, chodzi o okres, w którym ten układ obowiązywał.