III PZP 11/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Glabisz, J. Krzyżanowski, K. Marowski, M. Piekarski (sprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, J. Tyszka, J. Wasilewski, M. Wilewski, K. Zieliński.Protokolant: członek Biura Orzecznictwa SN J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratury Generalnej PRL prokuratora S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, rozpoznał przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy stawka uposażenia sprzątaczek, ustalona w załączniku nr 4 do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. Nr 43, poz. 225) i określona w umowie jako wynagrodzenie za sprzątanie w ustawowym czasie pracy pełnej normy pracy w wymiarze 350 m2 ustalonej w zarządzeniu nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 września 1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych, jest wynagrodzeniem minimalnym, podlegającym podwyższeniu na podstawie § 1 pkt 1 uchwały Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 30 grudnia 1970 r. w sprawie podwyżki najniższych płac dla niektórych grup pracowników, podwyżki zasiłków rodzinnych oraz niektórych emerytur i rent (M. P. Nr 44, poz. 352)?"i uchwalił następującą zasadę prawną:Dodatkowe wynagrodzenie wypłacane pracownikom zatrudnionym przy sprzątaniu w szkołach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i w jej placówkach naukowych za sprzątanie dodatkowej powierzchni w ramach ustawowego czasu pracy wlicza się do wynagrodzenia, od którego zależy zastosowanie podwyżki przewidzianej w § 1 pkt 1 uchwały Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 30 grudnia 1970 r. w sprawie podwyżki najniższych płac, wprowadzenia dodatków do płac dla niektórych grup pracowników, podwyżki zasiłków rodzinnych oraz niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 44, poz. 352). Uzasadnienie faktyczneW myśl § 1 i 2 załącznika do uchwały nr 705 Prezydium Rządu z dnia 3.IX.1955 r. (M.P. Nr 84, poz. 997) w sprawie podstaw ustalania wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na etapach sprzątaczek powinny one w czasie 8-godzinnego dnia pracy wykonać ustaloną normę pracy. Mianowicie powinny one uprzątnąć pomieszczenia o powierzchni 320-480 m2. Stosownie do § 9 wymienionego załącznika sprzątaczka może wystąpić o przydzielenie jej większej powierzchni do sprzątania (tzw. nadmetrażu), nie przekraczającej 700 m2.Z mocy § 5 wymienionego załącznika układ zbiorowy pracy lub inne przepisy określają wysokość wynagrodzenia za wykonanie normy sprzątania w pełnym wymiarze ustawowego czasu pracy, a za sprzątanie w ustawowym czasie pracy dodatkowej powierzchni (tzw. nadmetrażu) ponad wskazaną wyżej podstawową normę przysługuje pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie w wysokości odpowiadającej stosunkowi faktycznie sprzątanej powierzchni do powierzchni ustalonej (podstawową) normą pracy.Minister Szkolnictwa Wyższego zarządzeniem nr 18 z dnia 7.XI.1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych (wydanym na podstawie § 4 wymienionego wyżej załącznika do uchwały nr 705 Prezydium Rządu) określił dla sprzątaczek w szkołach wyższych podstawową normę 350 m2 w ramach 8-godzinnego dnia pracy, dopuszczając przydzielenie dodatkowej powierzchni do sprzątania nie przekraczającej 600 m2.W rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13.IX.1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. Nr 43, poz. 225) ustalono stawkę miesięczną wynagrodzenia sprzątaczki w kwocie 700 zł (zał. nr 4).Na podstawie tego rozporządzenia Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego w piśmie okólnym z dnia 30.IX.1961 r. Kr. D.W. II-211/61 określiło wynagrodzenie za 1 m2 sprzątanej powierzchni 350 m2 na 2 zł (czyli za 350 m2 - 700 zł); takie samo wynagrodzenie przysługuje też za sprzątanie w ustawowym czasie pracy dodatkowej powierzchni.Z dniem 31 grudnia 1970 r. - z mocą od dnia 1 grudnia 1970 r. - weszła w życie uchwała Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 30 grudnia 1970 r. w sprawie podwyżki najniższych płac, wprowadzenia dodatków do płac dla niektórych grup pracowników, podwyżki zasiłków rodzinnych oraz niektórych emerytur i rent (M. P. Nr 44, poz. 352). Zgodnie z § 1 pkt 1 tej uchwały podwyższono minimalne wynagrodzenie za pełny miesięczny wymiar czasu pracy z 850 zł do 1.000 zł.Po tym podwyższeniu minimalnych wynagrodzeń - zgodnie z pkt 6 wyjaśnienia nr 1 Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 14 stycznia 1971 r. - wliczono wynagrodzenie za sprzątanie powierzchni ponadnormatywnej do zarobku stanowiącego podstawę ustalenia wysokości wyżej wskazanej podwyżki minimalnego wynagrodzenia, wobec czego wyrównanie do 1.000 zł miesięcznie otrzymały pracownice, które wykonywały w pomieszczeniach Uniwersytetu Warszawskiego tylko podstawową normę sprzątania. Pracownicom zaś osiągającym w związku ze sprzątaniem powierzchni ponadnormatywnej zarobki przewyższające 1.000 zł, lecz niższe od 1.500 zł miesięcznie przyznano dodatki do płac przewidziane w wymienionej wyżej uchwale Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 30 grudnia 1970 r.Skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 21 maja 1970 r. III PZP 5/70, wpisanej do księgi zasad prawnych wyraził pogląd, że wynagrodzenie sprzątaczek za sprzątanie powierzchni ponad ustaloną normę nie jest odpowiednikiem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. Mianowicie w świetle wymienionej zasady prawnej "wynagrodzenie sprzątaczek" zatrudnionych w szkołach wyższych za sprzątanie powierzchni ponad ustaloną normę (350 m2 - zarządzenie nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7.IX.1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych), jeżeli praca ta została wykonana w ustawowym czasie pracy, nie stanowi wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych i nie jest wyłączone na podstawie § 7 ust. 1 uchwały Rady Ministrów nr 228 z dnia 30 lipca 1966 r. w sprawie podwyżki wynagrodzeń za pracę najniżej zarabiających pracowników przedsiębiorstw, instytucji i urzędów (M. P. Nr 30, poz. 202) z zarobku podlegającego wyrównaniu do wysokości wynagrodzenia określonego w § 2 powołanej uchwały".W uzasadnieniu wymienionej wyżej zasady prawnej skład orzekający wyjaśnił, że dodatkowego wynagrodzenia za sprzątanie w ustawowym czasie pracy powierzchni przekraczającej wskazaną wyżej podstawową normę (czyli za sprzątanie tzw. nadmetrażu) nie można traktować jako odpowiednika wynagrodzenia za godziny nadliczbowe ani w rozumieniu § 7 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 30.III.1966 r. w sprawie podwyżki wynagrodzeń za pracę najniżej zarabiających pracowników przedsiębiorstw, instytucji i urzędów (M. P. Nr 40, poz. 202), ani w rozumieniu jakichkolwiek innych przepisów. W myśl bowiem art. 2 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu za czas pracy uważa się liczbę godzin, przez które pracownik obowiązany jest z mocy umowy pozostawać w zakładzie pracy lub poza nim do rozporządzenia kierownika robót. Sprzątaczki zaś zatrudnione przez Uniwersytet Warszawski wykonywały pracę sprzątania - co w omawianej tu sprawie było bezsporne - w ustawowym czasie pracy, nie przysługiwało więc im wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych.W uzasadnieniu omawianej tu zasady prawnej zaznaczono też, że umówione wynagrodzenie za sprzątnięcie dodatkowej powierzchni stanowi trwały i pewny element wynagrodzenia, nie może więc być zaliczone do tego rodzaju dodatkowych elementów wynagrodzenia, jak np. premia uznaniowa, nagroda, czy też "roszczenia dodatkowe" określone w art. 1 ustawy z dnia 19.XI.1956 r. o uregulowaniu zaległych roszczeń dodatkowych ze stosunku pracy (Dz. U. Nr 53, poz. 239).Przepisy cytowanej uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 30.VII.1966 r. (M. P. Nr 40, poz. 202) przewidywały podwyższenie zarobków najmniej zarabiających do 850 zł miesięcznie za pełny wymiar czasu pracy pracownikom wynagradzanym za godzinę pracy.Zgodnie z § 7 cytowanej uchwały, przy ustalaniu zarobku, do którego przysługuje wyrównanie do wysokości wskazanego minimalnego wynagrodzenia, podlegały wyłączeniu wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, dodatki za pracę uciążliwą, niebezpieczną lub szkodliwą dla zdrowia, dodatki za wysługę lat oraz równowartość świadczeń w naturze lub ekwiwalent pieniężny za takie świadczenia. Wyłączenia te nie obejmowały dodatkowego wynagrodzenia za sprzątanie wskazanej wyżej powierzchni ponadnormatywnej (tzw. nadmetrażu). Skład orzekający wyraził więc pogląd, że dodatkowe wynagrodzenie stanowi składnik wynagrodzenia sprzątaczek i jeśli doliczenie tego składnika do wynagrodzenia za sprzątanie powierzchni objętej podstawową normą daje sumę wyższą od obowiązującego minimalnego miesięcznego wynagrodzenia pracownika, to obowiązująca uchwała określająca minimalne wynagrodzenie nie daje podstawy do podwyższenia wynagrodzenia sprzątaczki.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w piśmie z dnia 15.III.1971 r. skierowanym do Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych tego Sądu wyraził pogląd, że jeśli przy określaniu minimalnego wynagrodzenia sprzątaczek za normę pracy obowiązującą w ustawowym wymiarze czasu pracy przejmie się uzgodnioną w umowie o pracę normę 350 m2 powierzchni wyznaczonej do sprzątania, to wówczas uniknie się stosowania różnych stawek wynagrodzenia sprzątaczek za taką samą rodzajowo ich pracę wykonywaną na podstawie umów, niezależnie od czasu ich zawarcia. Stosowanie zaś różnych stawek wynagrodzenia w powyższym zakresie wywołuje rozgoryczenie wśród sprzątaczek należących do pracowników najniżej wynagradzanych i budzi wątpliwości. Z tych przyczyn Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) wniósł o wyjaśnienie przez Pełny Skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przytoczonej wyżej kwestii prawnej.Rozpoznając ją, Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego nie widzi podstaw do zakwestionowania wskazanej wyżej uchwały (zasady prawnej składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21.V.1970 r. III PZP 5/70 - OSNCP 1970, poz. 193) i stwierdza, że po jej podjęciu nie nastąpiła zmiana stanu prawnego, która by uzasadniała odstąpienie od niej.Po podjęciu wymienionej uchwały - w zakresie objętym pytaniem prawnym podlegającym rozpoznaniu przez Izbę - stan prawny uległ zmianie tylko co do podwyższenia wysokości minimalnego wynagrodzenia za pełny miesięczny wymiar czasu pracy z 850 zł do 1.000 zł (§ 1 ust. 1 cyt. uchwały Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 30.XII.1970 r. - M.P. z 1970 r. Nr 44, poz. 352), natomiast nie nastąpiła zmiana przepisów normujących sposób obliczenia obecnie obowiązującego minimalnego wynagrodzenia za pełny miesięczny wymiar czasu pracy. Treść bowiem § 7 cyt. uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 30.VII.1966 r. (M.P. Nr 40, poz. 202), oznaczającego sposób obliczania poprzednio obowiązującej wysokości zarobków podlegających podwyższeniu do 850 zł miesięcznie za pełny wymiar czasu zatrudnienia, została dosłownie powtórzona w § 5 Wytycznych w sprawie stosowania zasad podwyżki najniższych płac oraz wprowadzenia dodatków do płac dla niektórych grup pracowników. Wytyczne te stanowią załącznik nr 1 do zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 4.I.1971 r. (M. P. z 1971 r. Nr 1, poz. 1).W świetle przytoczonych przepisów dodatkowe wynagrodzenie za sprzątanie powierzchni ponadnormatywnej, czyli tzw. nadmetrażu ponad 350 m2 w ramach ustawowego czasu pracy stanowi składnik wynagrodzenia sprzątaczek za pełny miesięczny wymiar ich zatrudnienia. Należności bowiem podlegające wyłączeniu z podstaw obliczenia tego wynagrodzenia zostały wyczerpująco wymienione w przytoczonych wyżej przepisach i nie obejmują dodatkowego wynagrodzenia za sprzątanie tzw. nadmetrażu w ramach ustawowego czasu pracy. Wynagrodzenie to nie jest wypłacane za pracę w godzinach nadliczbowych, lecz stanowi trwały i pewny - uzgodniony z góry w umowie - składnik normalnego miesięcznego zarobku sprzątaczek. Nie można zaś przy określaniu minimalnego wynagrodzenia sprzątaczek uznać za normę pracy obowiązującą w ustawowym czasie pracy wyłącznie uzgodnioną w umowie o pracę podstawową normę powierzchni wyznaczonej do sprzątania wówczas, gdy w umowie przewidzianej ponadto sprzątanie dodatkowej większej powierzchni w ustawowym czasie pracy za wynagrodzeniem oznaczonym w umowie. Podwyższenie bowiem najniższych zarobków pracowniczych w świetle wskazanych wyżej przepisów jest zależne od wysokości miesięcznego zarobku za pełny ustawowy wymiar czasu pracy, a nie od przewidzianej umownie podstawy obliczenia podstawowej części normalnego miesięcznego wynagrodzenia za pracę. Ponadto podwyższenie najniższych zarobków w świetle omówionych wyżej przepisów nie zmienia treści umów stanowiących podstawę wypłaty wynagrodzeń, nie może więc prowadzić w drodze wykładni tych przepisów do zmiany przewidzianych w tych umowach stawek wynagrodzenia. Jeżeli w ramach regulowanego przepisami prawa systemu uposażeń wymagają one korektury - ze względu na to, że osoby zatrudnione przy takiej samej pracy nie powinny otrzymywać jednakowego wynagrodzenia za różną ilość pracy - to dokonanie takiej korektury należy do organów administracji gospodarczej w ramach polityki płac, a nie do sądu. Wykracza bowiem poza interpretację przepisów normujących podwyższenie najniższych zarobków w celu zapewnienia minimum środków utrzymania tym pracownikom, których normalne miesięczne zarobki nie sięgają obowiązującego minimum.Wskazane wyżej przepisy określające podwyższenie zarobków nie dotyczą więc zatrudnionych przy sprzątaniu w szkołach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk i w jej placówkach naukowych pracowników, którzy na podstawie umów, przy pełnym miesięcznym wymiarze czasu pracy, osiągają wynagrodzenie w wysokości 1.000 zł miesięcznie lub wyższe przy zastosowaniu stawek przewidzianych w załączniku nr 4 do wymienionego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13.IX.1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych.Z tych przyczyn, zgodnie z przedstawionym Sądowi Najwyższemu stanowiskiem Generalnej Prokuratury PRL i Centralnej Rady Związków Zawodowych, dodatkowe wynagrodzenie wypłacane wymienionym wyżej pracownikom za sprzątanie dodatkowej powierzchni w ramach ustawowego czasu pracy wlicza się do wynagrodzenia, od którego zależy zastosowanie omówionej podwyżki najniższych płac.