III PZP 5/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański, W. Glabisz (sprawozdawca), J. Krzyżanowski, S. Rejman, M. Wilewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prok. Gen. PRL S. Dzwonkowskiego, w sprawie z powództwa Marii B. przeciwko Uniwersytetowi w W. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przedstawionego przez skład sądowy trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 4 marca 1970 r. zagadnienia prawnego:"1. Czy w świetle § 2 uchwały Rady Ministrów nr 228 z 30.VII.1966 r. w sprawie podwyższenia wynagrodzeń za pracę najniżej zarabiających pracowników przedsiębiorstw, instytucji i urzędów (M.P. Nr 40, poz. 202) minimalne wynagrodzenie 850 zł miesięcznie obejmuje wynagrodzenie sprzątaczek tylko za wykonanie pełnej normy pracy (w wymiarze 350 m2), których zatrudnienie (tj. sprzątaczek) jest unormowane zarządzeniem nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z 7.IX.1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych, czy też minimum to obejmuje również wynagrodzenie dodatkowe za sprzątanie powierzchni ponad normę wykonaną w ustawowym czasie pracy?2. Czy dodatkowe wynagrodzenie za sprzątanie powierzchni ponad ustaloną normę, mimo że wykonywane w ustawowym czasie pracy, można traktować jako odpowiednik wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, które w myśl § 7 ust. 1 uchwały wyłączone jest przy ustalaniu zarobku podlegającego wyrównaniu do wysokości wynagrodzenia określonego w § 2 uchwały?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wynagrodzenie sprzątaczek zatrudnionych w szkołach wyższych za sprzątanie powierzchni ponad ustaloną normę (350 m2 - zarządzenie nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 IX 1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych), jeżeli praca ta została wykonana w ustawowym czasie pracy, nie stanowi wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych i nie jest wyłączone na podstawie § 7 ust. 1 uchwały Rady Ministrów nr 228 z dnia 30 lipca 1966 r. w sprawie podwyższenia wynagrodzeń za pracę najniżej zarabiających pracowników przedsiębiorstw, instytucji i urzędów (M.P. Nr 40, poz. 202) z zarobku podlegającego wyrównaniu do wysokości wynagrodzenia określonego w § 2 powołanej uchwały.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Rektor Uniwersytetu w W. zawarł dnia 23.V.1967 r. z powódką umowę o pracę, w której powódka zobowiązała się do pełnienia pracy jako sprzątaczka, a zakład pracy do płacenia: "wynagrodzenia ryczałtowego w wysokości 1.136 zł miesięcznie za wykonanie czynności określonych w zarządzeniu Nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 września 1956 r. w sprawie ustalenia norm pracy personelu zatrudnionego przy sprzątaniu w szkołach wyższych, a mianowicie:a) 700 zł miesięcznie za sprzątanie w ustawowym czasie pracy pełnej normy pracy, tj. w wymiarze 350 m2 powierzchni sprzątanych pomieszczeń;b) 436 zł miesięcznie za sprzątanie w ustawowym czasie pracy ponad normę pracy dodatkowej powierzchni sprzątanych pomieszczeń w wymiarze 218 m2. Wynagrodzenie ustalone w pkt a) i b) będzie wypłacane z dołu co dwa tygodnie przez czas trwania umowy o pracę".Powódka uważając, że na podstawie § 2 i 7 cytowanej uchwały Rady Ministrów nr 228 z dnia 30.VII.1966 r. należy się za sprzątanie powierzchni 350 m2 wynagrodzenie zasadnicze w kwocie 850 zł miesięcznie, a za sprzątanie dodatkowej powierzchni 218 m2 odpowiednio wyliczone wynagrodzenie dodatkowe, żądała w pozwie zasądzenia na jej rzecz za każdy miesiąc pracy po 150 zł jako różnicy między wypłacanym jej wynagrodzeniem zasadniczym w kwocie po 700 zł miesięcznie, a przysługującym jej wynagrodzeniem zasadniczym w kwocie 850 zł.Natomiast Uniwersytet wniósł o oddalenie powództwa, gdyż wynagrodzenie powódki za pracę wykonywaną w ustawowym czasie pracy wynosi 1.136 zł, a zatem jest wyższe niż minimum wynagrodzenia określone w cytowanej uchwale nr 228.IJak wynika z powyższego stanu faktycznego, powódka otrzymuje wynagrodzenie ściśle w wysokości określonej w zawartej z zakładem pracy umowie o pracę.Rozstrzygnięcie zagadnienia sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy obowiązujące przepisy, m.in. przepisy cytowanej uchwały Prezydium Rządu nr 228, wkładają na pozwany zakład pracy obowiązek uiszczenia sprzątaczkom wynagrodzenia wyższego od określonego w umowie o pracę. Odpowiedzi na to pytanie należy zatem szukać w aktach normatywnych wskazanych w pytaniu prawnym, których treść wymaga wszechstronnej analizy.W szczególności cytowane w przedstawionym zagadnieniu prawnym zarządzenie nr 18 Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7.IX.1956 r. ustala wynagrodzenie sprzątaczek zatrudnionych w szkołach wyższych na zasadach przewidzianych w uchwale Prezydium Rządu nr 705 z dnia 3.IX.1955 r. (M.P. Nr 84, poz. 997) w sprawie podstaw ustalania wynagrodzenia pracowników na etatach sprzątaczek w jednostkach administracji państwowej oraz w jednostkach gospodarki uspołecznionej.Zarządzenie to zostało wydane na podstawie § 4 załącznika do uchwały nr 705.Powyższa uchwała stanowi w § 1 i 2, że pracownicy zatrudnieni przy sprzątaniu powinni w czasie 8-godzinnego dnia pracy wykonać ustaloną normę pracy, którą określa właściwy Minister (§ 4), a która powinna się kształtować w granicach od 320 do 480 m2 pomieszczeń do sprzątania w czasie 8-godzinnego dnia pracy.Zgodnie zaś z § 9 załącznika do uchwały pracownik może wystąpić o zwiększenie powierzchni sprzątanej, z tym jednak zastrzeżeniem, że przydzielona powierzchnia nie może przekraczać 700 m2. Wysokość wynagrodzenia pracowników zatrudnionych przy sprzątaniu w pełnym wymiarze ustawowego czasu pracy za wykonanie normy pracy określają układy zbiorowe pracy (§ 5 ust. 1), a za sprzątanie w ustawowym czasie pracy dodatkowej powierzchni ponad normę pracy przysługuje pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie, które oblicza się procentowo w wysokości odpowiadającej stosunkowi faktycznie sprzątanej powierzchni do powierzchni ustalonej normą pracy (§ 5 ust. 2 zał. do cytowanej uchwały).Minister Szkolnictwa Wyższego w cytowanym wyżej zarządzeniu nr 18 z dnia 7.IX.1956 r. ustalił, że pracownicy zatrudnieni przy sprzątaniu w szkołach wyższych powinni w czasie 8-godzinnego dnia pracy (46 godzin tygodniowo) wykonywać normę pracy w wysokości 350 m2 powierzchni do sprzątania, przy czym można przydzielić pracownikowi zwiększoną powierzchnię do sprzątania, ale nie może ona przekroczyć 600 m2. Za sprzątanie w ustawowym czasie dodatkowej powierzchni (tzn. ponad 350 m2) przysługuje pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie, tak jak to określa cytowana uchwała Prezydium Rządu w § 5 ust. 2.W piśmie okólnym z dnia 30.IX.1961 r. Kr D.W. II 2-211/61 Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego, powołując się na rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13.IX.1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych (Dz. U. Nr 43, poz. 225), w którym ustalona została stawka miesięczna uposażenia dla sprzątaczek w wysokości 700 zł, zarządziło, że za 1 m2 sprzątanej powierzchni 350 m2 przysługuje wynagrodzenie 2 zł za 1 m2, co wynosi 700 zł, i że takie samo wynagrodzenie, tj. po 2 zł za 1 m2, przysługuje za sprzątanie w ustawowym czasie pracy dodatkowej powierzchni.W wyjaśnieniu z dnia 26.XI.1957 r. Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego stwierdziło, że ze sprzątaczkami, którym przydzielona zostanie ponad normę pracy do sprzątania w ustawowym czasie dodatkowa powierzchnia, należy zawrzeć umowę o pracę na piśmie według załączonego wzoru.Z powódką w niniejszej sprawie (jak również z kilkudziesięcioma innymi sprzątaczkami zatrudnionymi przez pozwany Uniwersytet), zawarta została wyżej opisana umowa według tego wzoru.Jak to z akt sprawy II 1 C 2524/69 wynika, powódka i niektóre inne zatrudnione przez Uniwersytet sprzątaczki istotnie w ustawowym czasie pracy sprzątają określone w umowie ogółem 568 m2, osiągając wynagrodzenie w kwocie 1.136 zł. Sprzątaczki te na sprzątnięcie 350 m2 poświęcają zatem około 5 1/2 godzin dziennie, a na sprzątanie dodatkowej powierzchni 2 1/2 godziny.Analizując powyższe przepisy dotyczące wynagrodzenia sprzątaczek zatrudnionych w szkołach wyższych i treść zawartych ze sprzątaczkami umów o pracę, należy dojść do wniosku, że wynagrodzenia w kwocie 436 zł miesięcznie nie można traktować jako odpowiednika wynagrodzenia za godziny nadliczbowe ani w rozumieniu § 7 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 30.III.1966 r. w sprawie podwyżki wynagrodzeń za pracę najniżej zarabiających pracowników przedsiębiorstw, instytucji i urzędów (M.P. Nr 40, poz. 202), ani jakichkolwiek innych przepisów. Sprzątaczki te bowiem wykonują swoją pracę polegającą na sprzątnięciu 568 m2 powierzchni w ustawowym czasie pracy. W myśl zaś art. 2 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu za czas pracy uważa się liczbę godzin, przez które pracownik obowiązany jest z mocy umowy pozostawać w zakładzie pracy lub poza nim do rozporządzenia kierownika robót. Skoro więc sprzątaczki zatrudnione przez pozwany Uniwersytet wykonują swoją pracę - co jest w niniejszej sprawie bezsporne - w ustawowym czasie pracy, to nie mają prawa do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych.Opisany wyżej specyficzny system wynagrodzenia sprzątaczek oparty jest na postanowieniach cytowanej uchwały Prezydium Rządu z 1955 r. Umówione zaś wynagrodzenie za sprzątnięcie 218 m2 dodatkowej powierzchni stanowi trwały i pewny element wynagrodzenia, natomiast nie może ono być zaliczone do tego rodzaju dodatkowych elementów wynagrodzenia, jak np. premia uznaniowa, nagroda czy też "roszczenia dodatkowe" określone w art. 1 ustawy z dnia 19.XI.1956 r. (Dz. U. Nr 53, poz. 239).Przepisy cytowanej uchwały Rady Ministrów nr 228 z dnia 30.VII.1966 r. (M.P. Nr 40, poz. 202) przewidują, że podwyższa się w sposób określony zarobki najmniej zarabiających pracowników do minimalnego wynagrodzenia za pełny wymiar czasu pracy w wysokości 850 zł pracownikom wynagradzanym miesięcznie lub w wysokości 4,40 zł pracownikom wynagradzanym za godzinę pracy, w razie zaś zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy wynagrodzenie ustala się w kwocie proporcjonalnej do liczby godzin zatrudnienia, biorąc za podstawę wynagrodzenie w kwocie 850 zł miesięcznie (§ 1, 2 i 4).Zgodnie z § 7 cytowanej uchwały, przy ustalaniu powyższego zarobku wyłącza się tylko wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, za pracę uciążliwą, niebezpieczną lub szkodliwą dla zdrowia, dodatki za pracę nocną, dodatki zakaźne i dodatki za wysługę lat. W omawianej sprawie żadne z tych wyjątków od zasady określonej w § 4 nie zachodzi, w szczególności zaś brak jest - jak to już wyżej wyjaśniono - podstaw do uznania, że dodatkowe wynagrodzenie sprzątaczek zatrudnionych w ustawowym czasie pracy może być traktowane jako wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych.IIIntencja i cel powyższej uchwały (podobnie jak ogłoszonej w tymże Monitorze Polskim uchwały nr 234 w sprawie podwyższenia najniższych rent) są jasne. Chodzi o zapewnienie pewnego minimum środków utrzymania osobom, które czy to ze względu na spowodowaną stanem zdrowia, wiekiem itp. małą wydajność pracy, czy to ze względu na brak kwalifikacji nie osiągały wynagrodzenia w wysokości minimum określonego w uchwale nr 228 (lub minimum renty określonej w uchwale nr 234), tylko więc te osoby są adresatami uchwały mającymi korzystać z jej postanowień ochronnych. W zakresie bowiem prawnego regulowania wynagrodzenia za pracę przeznaczenie wynagrodzenia na zaspokojenie podstawowych potrzeb konsumpcyjnych znajduje swój wyraz m.in. w ustaleniu minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jest to - podobnie jak minimalna renta pracownicza - pewna korektura (na korzyść pracownika) zasady: "każdemu według jego pracy".Sprzątaczki zatrudnione przez pozwany Uniwersytet i osiągające za pracę w ustawowym czasie pracy zarobki w wysokości 1.136 zł, a zatem przekraczające minimum określone w uchwale, nie mogą skutecznie domagać się podwyższenia ich wynagrodzenia na podstawie uchwały nr 228.IIINależy też mieć na uwadze, że - zgodnie z § 3 cytowanej uchwały nr 228 - do podwyższenia najniższych stawek wynagrodzeń zasadniczych do poziomu 850 zł albo stawek wynagrodzeń (dodatków) dla pracowników, których kwalifikacje i rodzaj pracy stwarzają konieczność ustalenia ich wynagrodzenia wyżej od wynagrodzenia pracowników najniżej zarabiających, upoważniony jest tylko Przewodniczący Komitetu Pracy i Płac na wniosek zainteresowanych ministrów uzgodniony z zarządami głównymi właściwych związków zawodowych, w stosunku jednak do sprzątaczek zatrudnionych w szkołach wyższych Przewodniczący Komitetu Pracy i Płac z upoważnienia tego nie skorzystał.Powyższe rozważania prowadzą zatem do wniosku wyrażonego w sentencji niniejszej uchwały.