III PZP 16/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN. J. Wasilewski. Sędziowie SN: J. Iwulski (autor uzasadnienia), A. Józefowicz, M. Mańkowska, S. Szymańska, T. Romer, W. Sanetra.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości, I. Kaszczyszyn, po rozpoznaniu wniosku Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy postanowienia art. 39 ustawy o związkach zawodowych mogą mieć również zastosowanie w stosunku do pracowników artystycznych teatrów itp. placówek kulturalnych, którzy zostali wybrani do zarządu zakładowej organizacji związkowej, a są zatrudnieni na podstawie umów na czas określony (1 sezon artystyczny = 1 rok)?"podjął następującą uchwałę:Pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony (np. sezon artystyczny), którzy zostali wybrani do zarządu zakładowej organizacji związkowej, korzystają z ochrony przewidzianej w art. 39 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.) jedynie w okresie, na który umowa o pracę została zawarta. Uzasadnienie faktyczneWniosek Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" zawierający pytanie prawne został wywołany stwierdzeniem występowania w teatrach, operach, operetkach i filharmoniach praktyki zatrudniania pracowników artystycznych na okres jednego sezonu, a więc na czas określony. Komisja Krajowa NSZZ "Solidarność" zgłosiła wątpliwość, jak w tego rodzaju przypadkach ma wyglądać ochrona trwałości stosunku pracy przewidziana w art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie prawne, aczkolwiek sformułowane na przykładzie umów o pracę zawieranych w placówkach artystycznych, dotyczy niewątpliwie wszystkich umów zawartych na czas określony. Pierwszy problem, który należy rozstrzygnąć, to kwestia, czy ustanowiona w art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych ochrona trwałości stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej w ogóle odnosi się do umowy zawartej na czas określony.Na tak postawione pytanie należy odpowiedzieć pozytywnie. Żaden przepis prawa, a zwłaszcza omawiany art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, nie zawęża ochrony członka zarządu zakładowej organizacji związkowej przed wypowiedzeniem czy rozwiązaniem umowy o pracę tylko do sytuacji, gdy jest to umowa zawarta na czas nie określony. Nie jest więc wyłączona omawiana ochrona przy umowie zawartej na czas określony.Tym samym problem sprowadza się w istocie do oceny, na czym ochrona ta polega i jakie są jej granice.Artykuł 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych stwierdza, że zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem będącym członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu. Ochrona odnosi się więc do jednostronnej czynności zakładu pracy polegającej na złożeniu oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy oraz do skutku tego oświadczenia, jakim byłoby rozwiązanie umowy o pracę.W odniesieniu do umowy na czas określony dotyczy to złożenia wypowiedzenia i rozwiązania umowy wskutek tego wypowiedzenia przed upływem okresu, na który umowa została zawarta. Możliwość zastrzeżenia takiego wcześniejszego zakończenia umowy terminowej przewiduje art. 33 k.p.Należy więc stwierdzić, że ochrona członka zarządu zakładowej organizacji związkowej z art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych polega na tym, że nie jest możliwe wypowiedzenie mu umowy zawartej na czas określony lub jej rozwiązanie przez zakład pracy w czasie trwania mandatu w okresie roku po jego wygaśnięciu, choćby strony, na podstawie art. 33 k.p., przy zawieraniu umowy przewidziały możliwość jej wcześniejszego rozwiązania za wypowiedzeniem.Nieskuteczność klauzuli z art. 33 k.p. o możliwości wypowiedzenia umowy terminowej w okresie ochronnym z art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych dotyczy zarówno sytuacji, gdy pracownik już w momencie zawierania umowy o pracę na czas określony był członkiem zakładowej organizacji związkowej, jak i sytuacji, gdy został do zarządu wybrany później.Kolejna z nasuwających się wątpliwości dotyczy kwestii, czy art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych chroni przed rozwiązaniem stosunku pracy wskutek upływu czasu, na który zawarto umowę.Wykładnia językowa art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych w kontekście art. 30 § 1 i art. 32 § 1 k.p. prowadzi do wniosku, że ochrona trwałości stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej odnosi się tylko do jednostronnej czynności prawnej zakładu pracy, jaką jest złożenie oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy o pracę, i do skutku tej czynności, jakim jest rozwiązanie umowy. Ochrona nie obejmuje natomiast rozwiązania umowy o pracę wskutek innych zdarzeń prawnych (np. rozwiązanie umowy za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem pracownika). W szczególności ochrona nie dotyczy rozwiązania umowy o pracę wskutek upływu czasu, na który była zawarta.Artykuł 30 § 1 k.p. przedstawiając możliwość rozwiązania umowy o pracę wskazuje na czynności prawne (porozumienie stron oraz oświadczenie jednostronne o rozwiązaniu za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia) oraz na inne zdarzenia prawne (upływ czasu, ukończenie pracy). Bezosobowa forma tego przepisu - "umowa rozwiązuje się" - dotyczy wyraźnie zdarzeń prawnych nie będących oświadczeniami woli.Przy rozwiązywaniu umów o pracę wskutek oświadczenia woli jednej ze stron kodeks pracy używa zwrotu "może rozwiązać" - art. 32 § 1, art. 52 § 1, art. 53 § 1 k.p.Tym samym sformułowanie, art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych - "nie może wypowiedzieć ani rozwiązać" - należy rozumieć jako niemożność złożenia oświadczenia woli o wypowiedzeniu i rozwiązaniu umowy wskutek tego wypowiedzenia. Brzmienie przepisu wskazuje przy tym jednoznacznie, że chodzi wyłącznie o jednostronną czynność zakładu pracy.Ochrona z art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych oznacza czasową nieusuwalność z pracy z inicjatywy podmiotu zatrudniającego. Inicjatywa taka, w niektórych przypadkach mogłaby być aktem szykany czy odwetu za zachowanie, postawę lub poglądy ujawnione podczas wykonywania funkcji członka zarządu zakładowej organizacji związkowej. Taki jest cel omawianej ochrony, która nie może tworzyć szczególnych przywilejów wykraczających poza prawa ustalone w umowie o pracę, układzie zbiorowym lub normach prawa stanowionego przez państwo. Celem tej ochrony więc nie jest korzystniejsze ukształtowanie sytuacji prawnej działaczy związkowych niż mogły i chciały to uczynić same strony stosunku pracy zawierające umowę. Jeżeli zatem strony uzgodniły miedzy sobą czas trwania umowy o pracę, to wybór pracownika do zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może mieć znaczenia okoliczności odmiennie kształtującej wolę stron.Szczególna ochrona stosunku pracy z art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych ustanawia więc zasadę trwałości stosunku pracy tylko na taki okres, jaki same strony wyznaczyły zawierając umowę o pracę.Zawierając terminowe umowy o pracę strony z góry określają czas ich trwania, toteż rozwiązanie tych umów z upływem oznaczonego czasu następuje z woli stron wyrażonej w samej treści tej umowy, bez potrzeby dokonywania jakichkolwiek dodatkowych czynności prawnych. Także więc wykładnia systemowa prowadzi do wniosku, że terminowa umowa o pracę z członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej rozwiązuje się z upływem okresu, na który była zawarta.W szczególności nie jest możliwe przyjęcie, aby umowa ta przedłużała się do końca trwania mandatu lub upływu roku od jego wygaśnięcia, czy to z mocy prawa, czy wskutek wykonania przez zakład obowiązku jej przedłużenia. Tego rodzaju skutków nie przewiduje żaden przepis prawa, a taki byłby w tej sytuacji niezbędny. Przykładem przepisu przedłużającego z mocy prawa czas trwania umowy terminowej jest art. 177 § 3 k.p. dotyczący sytuacji prawnej kobiety w ciąży.Przy regulacji prawnej ochrony z art. 39 ustawy o związkach zawodowych brak przepisu o podobnym charakterze uniemożliwia przyjęcie przedłużenia się umowy okresowej.Przedstawione poglądy były już reprezentowane w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W szczególności w wyroku z dnia 5 czerwca 1987 r. I PR 22/87 (nie publ.) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, ze ochrona pracownika będącego członkiem zarządu zakładowej organizacji związkowej przed wypowiedzeniem oraz rozwiązaniem przez zakład pracy umowy o pracę łączącej strony nie obejmuje rozwiązania umowy zawartej na czas określony wskutek upływu czasu, na jaki została zawarta.Identyczny pogląd wynika z wyroku Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 26 stycznia 1989 r. III PRN 11/81 (nie publ.) dotyczącego bardzo zbliżonej instytucji ochrony trwałości stosunku pracy członka rady pracowniczej z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.).Konkludując należy więc stwierdzić, że:- ochrona trwałości stosunku pracy członka zarządu zakładowej organizacji związkowej z art. 39 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych dotyczy także umów o pracę na czas określony,- oznacza ona niemożność wypowiedzenia lub rozwiązania takiej umowy przez zakład pracy także w sytuacji, gdy przewidziano taką ewentualność przy zawieraniu umowy na podstawie art. 33 k.p.,- ochrona ogranicza się jednak tylko do upływu okresu, na który umowa o pracę została zawarta; umowa o pracę rozwiązuje się więc z upływem oznaczonego czasu jej trwania i nie przedłuża się do końca trwania mandatu czy upływu roku od jego wygaśnięcia.Z tych względów podjęto uchwałę jak na wstępie.