III PZP 2/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Bała, B. Błachowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, P. Wiśniewskiego, w sprawie z wniosku Dyrektora Zakładów Włókien Chemicznych (...) w T. z uczestnictwem: Rady Pracowniczej Zakładów Włókien Chemicznych (...) w T. i NSZZ Pracowników Zakładów Włókien Chemicznych (...) w T. o uchylenie uchwały Rady Pracowniczej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 30 grudnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do kompetencji stanowiących rady pracowniczej przedsiębiorstwa należy uchwalanie w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową regulaminu gospodarowania środkami zakładowego funduszu socjalnego (art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego - Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:Do kompetencji stanowiących rady pracowniczej określonych art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.) nie należy określanie zasad wykorzystania funduszu socjalnego.Uzasadnienie faktyczneW dniu 29 lipca 1987 r. - po uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową - Dyrektor Zakładów (...) w T. ustalił nowe stawki dofinansowania do wczasów o niepełnym zakresie usług tzw. "wczasów pod gruszą".Uchwałą nr 210 z tego samego dnia Rada Pracownicza wstrzymała wykonanie wyżej wymienionej decyzji Dyrektora, gdyż wysokość dofinansowania nie została z nią uzgodniona.Po rozpoznaniu sprawy przez Komisję Rozjemczą, która podzieliła stanowisko Rady Pracowniczej, Dyrektor wystąpił do Sądu Rejonowego o uchylenie uchwały Rady Pracowniczej nr 210 z dnia 29 lipca 1987 r. Postanowieniem z dnia 17 września 1987 r. Sąd Rejonowy uchylił zaskarżoną uchwałę.Sąd ten powołując się na przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 października 1986 r. o zakładowych funduszach socjalnym i mieszkaniowym w jednostkach gospodarki uspołecznionej (Dz. U. Nr 38, poz. 192), który stanowi, że zakładowy fundusz socjalny tworzy się z corocznego odpisu podstawowego obciążającego koszty działalności, oraz odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu uchwały z dnia 11 grudnia 1985 r., w którym wyjaśniono, iż kompetencje stanowiące, określone w art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, przysługują radzie pracowniczej, gdy zostaną spełnione łącznie następujące przesłanki: uchwała dotyczy podziału na fundusze wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa - uznał, że określenie zasad podziału funduszu socjalnego nie należy do uprawnień stanowiących rady pracowniczej. Środki na fundusz socjalny bowiem obciążają koszty działalności przedsiębiorstwa i nie pochodzą z zysku. Jeżeli nawet ten fundusz zostałby zwiększony z zysku, to uprawnienia rady pracowniczej wyczerpywałyby się na określeniu, jaka część funduszy ma być przeznaczona na dofinansowanie wczasów, kolonii itp. Określenie wysokości indywidualnych dopłat nie należy do uprawnień rady pracowniczej i decyduje o tym dyrektor w ramach bieżącego zarządzenia.Orzeczenie powyższe zaskarżyła Rada Pracownicza.Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się poważne wątpliwości prawne sprecyzowane w przedstawionym pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 24 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.), zwana dalej "ustawa o s.z.p.p.", stanowi: "Do kompetencji stanowiących rady pracowniczej przedsiębiorstwa należy: podejmowanie uchwał w sprawie podziału funduszu wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa oraz zasad wykorzystania tych funduszów".Gramatyczna wykładnia przytoczonego przepisu prowadzi do wniosku, że do kompetencji stanowiących rady pracowniczej należy określenie zasad wykorzystania tylko "tych" (określenie ustawowe) funduszów, w sprawie których uprawniona jest do podejmowania uchwał o podziale "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa". Takie postanowienie prawa wskazuje, że do kompetencji stanowiących rady pracowniczej ustawodawca pozostawił tylko część funduszów tworzonych w przedsiębiorstwie i do tych funduszów ograniczono prawo rady pracowniczej do określenia zasad ich wykorzystania, skoro ograniczono to uprawnienie do funduszów tworzonych z "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa", a przepis nie określił ogólnie, że do kompetencji stanowiących rady pracowniczej należy podejmowanie uchwał w sprawie "utworzenia i podziału na fundusze oraz zasad ich wykorzystania". Zagadnienie ustalenia kompetencji stanowiących rady pracowniczej jest istotne ze względu na konstrukcję podziału kompetencji między radą pracowniczą i dyrektorem (z pominięciem kompetencji zebrania ogólnego pracowników), która jest taka, że to, co wyraźnie nie zostało zastrzeżone radzie pracowniczej, należy do kompetencji dyrektora (art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 35, poz. 201 - zwanej dalej "ustawą o p.p."). W konsekwencji przepisy określające kompetencje stanowiące rady pracowniczej należy wykładać ściśle, bez możliwości wykładni wszystkich wątpliwości prawnych na korzyść rady pracowniczej, która to zasada wykładni na gruncie prawa cywilnego nie jest znana.W świetle dotychczasowych rozważań należy uznać, że do rady pracowniczej w ramach kompetencji stanowiących będzie należało określenie zasad wykorzystania tych funduszów, które są przez nią tworzone z "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa". Ustawa o s.z.p.p. nie zawiera ustawowej definicji "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa". Takiej definicji nie zawiera także ustawa o p.p. stanowiąc w art. 5 ust. 1, że odrębne ustawy określają m.in. zasady finansowania i opodatkowania, tworzenia i wykorzystywania funduszów.Rodzaje i zasady podziału na fundusze reguluje ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 8, poz. 44 ze zm.). Wynika z niej, że w przedsiębiorstwach państwowych niektóre fundusze muszą być tworzone (np. fundusz rozwoju, socjalny, mieszkaniowy - art. 7 ust. 1 w brzmieniu nadanym art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 24 października 1986 r. - Dz. U. Nr 39, poz. 192), które można określić jako fundusze obligatoryjne, a inne mogą być tworzone w zależności od woli przedsiębiorstwa (tzw. fakultatywne), np. fundusz załogi, efektów wdrożeniowych - art. 7 ust. 2. Mogłoby się wydawać, że art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. obejmuje fundusze fakultatywne, które są tworzone z woli przedsiębiorstwa, i w konsekwencji, że poza kompetencjami stanowiącymi rady pracowniczej pozostają fundusze obligatoryjne, skoro o ich utworzeniu przedsiębiorstwo nie decyduje. Taki pogląd jednak nie znajduje oparcia w ustawie o gospodarce finansowej p.p., skoro zasady tworzenia tych funduszów nie są jednolite i zarówno fundusze fakultatywne tworzone są w ciężar kosztów (art. 7 ust. 3) i z zysku do podziału (art. 7 ust. 2), jak i fundusze obligatoryjne tworzone są w ciężar kosztów (art. 7 ust. 1 ustawy o gosp. finan. p.p. w związku z art. 4 ust. 1 i art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 24 października 1986 r. o zakładowych funduszach socjalnym i mieszkaniowym ...) i z zysku do podziału (fundusz rezerwowy art. 8 ust. 1).O kompetencjach rady pracowniczej art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. nie może więc decydować charakter funduszu (obligatoryjność czy fakultatywność), lecz charakter środków, z jakich jest naliczany, i będzie to fundusz podlegający dyspozycji stanowiącej rady pracowniczej, gdy zostanie utworzony z "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa". Ustawa o gospodarce finansowej p.p. nie używa określenia "dochód", posługując się "zyskiem" jako dodatnim wynikiem finansowym (art. 3 ust. 1), który stanowi różnicę między przychodem (art. 3 ust. 3) a kosztami własnymi i kosztami sprzedaży (art. 3 ust. 2). Zweryfikowany zysk (art. 4) po pomniejszeniu o należny podatek dochodowy i powiększeniu o udział w wyniku finansowym przedsiębiorstw wspólnych i mieszanych itp. stanowi zysk do podziału (art. 5 ust. 1). Z zysku do podziału dokonywany jest odpis obowiązkowy na fundusz rezerwowy, a następnie należna wpłata podatku od ponadnormatywnych wypłat wynagrodzeń. "Pozostałą część zysku do podziału" przedsiębiorstwo samodzielnie może przeznaczyć na cele rozwojowe, dla załogi i na inne potrzeby albo niektóre z tych celów i potrzeb (art. 5 ust. 3).Wzajemne niedostosowanie przepisów ustawy o s.z.p.p. i gospodarce finansowej p.p. zobowiązuje do "włączenia" użytego w art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa" w terminologię ustawy o gospodarce finansowej p.p. z uwzględnieniem dyspozycyjności zysku. Nie powinno budzić wątpliwości, że "dochód" nie jest tożsamy z "przychodem". Nie jest także "zyskiem", który jeszcze podlega pomniejszeniu - bez względu na wolę przedsiębiorstwa - o należny podatek dochodowy oraz zwiększeniu o "dodatkowy zysk", tj. o wynik finansowy przedsiębiorstw wspólnych itp. Za "dochód" należy dopiero uznać "zysk do podziału", są to bowiem środki, które pozostają w dyspozycji przedsiębiorstwa. Wprawdzie z zysku do podziału dokonuje się jeszcze obligatoryjnego odpisu na fundusz rezerwowy i podatek od ponadnormatywnych wypłat wynagrodzeń, ale należy uwzględnić, że fundusz rezerwowy ma charakter obligatoryjny, ale odpis na ten fundusz już takiego charakteru nie ma, przedsiębiorstwo bowiem może zaniechać odpisów na ten fundusz, gdy stan tego funduszu przekroczy równowartość 4% kosztów działalności eksploatacyjnej przedsiębiorstwa w roku sprawozdawczym. Od przedsiębiorstwa więc będzie zależało, ile środków przeznaczy na fundusz rezerwowy i przy minimalnym odpisie w wysokości 10% zysku do podziału może jednego roku przekazać np. 30%, a następnego roku zaniechać odpisu (art. 8 ust. 1). Podział na ten fundusz będzie zależał od przedsiębiorstwa i będzie dokonywany ze środków (dochodu, zysku) pozostających w dyspozycji przedsiębiorstwa. Wysokość wpłat od ponadnormatywnych wypłat wynagrodzeń także zależy od przedsiębiorstwa, gdyż jest wielkością zmienną zależną od wysokości środków przeznaczonych na wynagrodzenie w planie rocznym i sposobu wykonania tego planu.Logiczna wykładnia art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. w porównaniu z przepisami ustawy o gospodarce finansowej p.p. prowadzi do wniosku, że "dochodem" w rozumieniu powołanego przepisu jest "zysk do podziału" stanowiący czystą nadwyżkę pozostającą w gestii przedsiębiorstwa, której podział należy do kompetencji stanowiących rady pracowniczej. Porównywanie "dochodu" z "zyskiem" z art. 3 ustawy o gospodarce finansowej p.p., byłoby na tyle wadliwe, że jeszcze w tym "zysku" nie uwzględnia się udziału w wyniku finansowym przedsiębiorstw wspólnych i mieszanych itp., który będąc dodatnim wynikiem finansowym należy do wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa. Fundusz socjalny zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej p.p. w związku z art. 4 ustawy z dnia 24 października 1986 r. o zakładowych funduszach socjalnym i mieszkaniowym ... - podobnie jak fundusz mieszkaniowy i fundusze określone w art. 7 ust. 3 o gospodarce finansowej p.p. - tworzony jest w ciężar kosztów działalności zakładu pracy, a więc nie jest naliczony ani z zysku do podziału, ani z zysku podstawowego (wyniku finansowego p.p.). Jest włączony w koszty własne i potrącany bezpośrednio z przychodu (art. 3 ust. 2 ustawy o gospodarce finansowej p.p.), przed wyliczeniem zysku, a więc w momencie, kiedy jeszcze nie wyliczono żadnego zysku lub dochodu.Przyjmując nawet, że w świetle omawianych przepisów "dochód" jest pojęciem szerszym od "zysku do podziału", to "dochód" musi być wartością dodatnią działalności przedsiębiorstwa (art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. - wygospodarowaną pozostającą do dyspozycji przedsiębiorstwa). Dochodem więc mógłby być - przy jak najdalej idącej wykładni - zweryfikowany zysk przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 5 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej p.p.Fundusze tworzone w ciężar kosztów są naliczane jednak bez względu na to, czy przedsiębiorstwo osiągnie dodatni wynik finansowy, czy nie, a kwota ich wliczana w ciężar kosztów może spowodować, że wynik finansowy przedsiębiorstwa będzie ujemny, stanowiąc stratę przedsiębiorstw (art. 3 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej p.p.).Reasumując należy dojść do wniosku, że art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o s.z.p.p. nie obejmuje funduszów tworzonych w ciężar kosztów, albowiem przy najszerszym rozumieniu pojęcia "dochód", fundusze te nie są tworzone z dochodu, lecz są tworzone nawet wtedy, gdy dochód nie zostanie osiągnięty.Za trafnością powyższej wykładni przemawia art. 24 ust. 1 pkt 7 ustawy o s.z.p.p., który upoważnia radę pracowniczą - w ramach kompetencji stanowiących - do podejmowania uchwał w sprawie zakładowego budownictwa mieszkaniowego i socjalnego, a więc w stosunku tylko do części funduszu mieszkaniowego tworzonego także w ciężar kosztów (art. 7 ust. 1 ustawy o funduszach socjalnym i mieszkaniowym...). Gdyby art. 24 ust. 1 pkt 9 obejmował także fundusze tworzone w ciężar kosztów, to postanowienie pkt 7 byłoby zbędne, gdyż cele określone tym przepisem rada pracownicza zrealizowałaby w ramach pkt 9.Zgodnie z art. 4 ust. 3 ustawy o funduszach, zakład pracy może uzupełnić fundusz socjalny z funduszu załogi lub innego funduszu tworzonego z części finansowego wyniku działalności (...). Upoważnienie do zasilania funduszu socjalnego pozostaje w gestii rady pracowniczej, która jest dysponentem zysku do podziału (dochodu). Zasilenie funduszu jednak nie może powodować zmiany charakteru tego funduszu bez względu na to, czy zasilenie jest nieznaczne, czy też znaczne (np. kilkakrotnie przekracza obligatoryjny fundusz socjalny). Dokonując zasilenia funduszu socjalnego (tak jak mieszkaniowego) rada pracownicza może określić, na co przydzielone przez nią środki mają być przeznaczone (np. kolonie, wczasy itp.), jak trafnie wyjaśnił to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 października 1984 r. III PZP 40/84.Powyższy kierunek wykładni - wbrew stanowisku Rady Pracowniczej - jest zgodny z kierunkami zasygnalizowanymi w uzasadnieniu uchwał Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1985 r. III PZP 22/85 i z dnia 30 października 1984 r. III PZP 40/84, w której stwierdzono tylko, że do kompetencji stanowiących rady pracowniczej należy zasilanie funduszów socjalnego i mieszkaniowego z funduszu załogi.Na zakończenie wypada jeszcze raz stanowczo podkreślić, że gdyby zamiarem i wolą ustawodawcy było przypisanie radzie pracowniczej kompetencji stanowiących w zakresie określania zasad wykorzystania wszystkich funduszów tworzonych w przedsiębiorstwie państwowym, to pkt 9 powinien brzmieć: "podejmowanie uchwał w sprawie zasad wykorzystania funduszów zakładowych" i zbędne byłyby postanowienia zawarte w art. 24 ust. 1 pkt 3 i 7.Jednoznaczna treść przytoczonych przepisów uniemożliwiała przeciwny kierunek odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne.Nie znajdują także uzasadnienia prawnego poglądy, że dochód w rozumieniu omawianego przepisu, jest to przychód zmniejszony tylko o nakłady rzeczowe poniesione w toku procesu wytwórczego i ewentualnie świadczeń obowiązkowych. Poglądy te oparte są na wybiórczym stosowaniu prawa i nie mogą być akceptowane.Do odmiennych wniosków nie mogą także prowadzić postanowienia art. 3 ustawy o funduszach i art. 36 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277). Postanowienie art. 3 ust. 3 ustawy o funduszach..., że funduszami administruje kierownik zakładu pracy, i art. 36 ustawy o związkach zawodowych, że ustalania zasad wykorzystania funduszu socjalnego i mieszkaniowego dokonuje zakład pracy, a przyznawanie świadczeń indywidualnych dokonywane jest przez kierownika zakładu pracy, nie może na zasadzie a contrario prowadzić do wniosku, iż określenie zasad wykorzystania tych funduszów należy do kompetencji stanowiących rady pracowniczej, gdyż do dyrektora należy tylko administrowanie i podział w indywidualnych sprawach, bowiem, jak wspomniano na wstępie, przepisy określające kompetencje stanowiące rady pracowniczej należy wykładać ściśle (por. glosa G. Kuźnika - OSPiKA 1986, z. 9-10), a taka wykładnia art. 24 ust. 1 ustawy o s.z.p.p. - nawet przy rozszerzającej wykładni dochodu w ramach przepisów ustawy o gospodarce finansowej p.p. - nie może prowadzić do wniosku, że do kompetencji stanowiących rady pracowniczej należy określanie zasad wykorzystania funduszów tworzonych w ciężar kosztów (z przychodu).W uzasadnieniu wyroku z dnia 27 sierpnia 1986 r. (OSNCP 1987, z. 11, poz. 183) Sąd Najwyższy stwierdził, że do kompetencji rady pracowniczej w ramach art. 24 ustawy o s.z.p.p. należy określanie zasad korzystania z funduszu socjalnego.Z wymienionych przyczyn Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela przytoczonego stanowiska (...).W świetle powyższego na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale.