III PZP 61/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, J. Myślicki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Rady Pracowniczej (...) Zakładów Chemii Gospodarczej (...) w B. o rozstrzygnięcie sporu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 24 listopada 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do uprawnień stanowiących rady pracowniczej przedsiębiorstwa państwowego należy podział środków pieniężnych na fundusze efektów wdrożeniowych oraz wykorzystanie tego funduszu?"podjął następującą uchwałę:Do uprawnień stanowiących rady pracowniczej przedsiębiorstwa państwowego należy wydzielenie z wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa środków pieniężnych na fundusz efektów wdrożeniowych oraz ustalenie - w ramach obowiązującego prawa - zasad wykorzystania tego funduszu.Uzasadnienie faktyczneRada pracownicza przedsiębiorstwa państwowego wniosła o ustalenie, że przysługują jej na podstawie art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.) kompetencje stanowiące w zakresie wydzielenia z globalnego dochodu uzyskanego przez przedsiębiorstwo w danym roku funduszu efektów wdrożeniowych oraz w zakresie wykorzystywania tego funduszu.Dyrektor przedsiębiorstwa, jako uczestnik postępowania, wniósł natomiast o ustalenie, że utworzenie funduszu efektów wdrożeniowych oraz ustalenie zasad jego wykorzystania należy do kompetencji dyrektora, który przed wprowadzeniem regulaminu dokonywania odpisów na ten fundusz i wynagrodzenia z tego funduszu powinien zasięgnąć opinii rady pracowniczej na podstawie art. 25 ust. 1 wymienionej ustawy o samorządzie załogi.Powołana przez strony komisja rozjemcza dla rozstrzygnięcia sporu zaistniałego między wymienionymi organami orzekła, że utworzenie w przedsiębiorstwie funduszu efektów wdrożeniowych oraz ustalenie zasad jego wykorzystania pozostaje w kompetencjach dyrektora, który przed wprowadzeniem regulaminu dokonywania odpisów na fundusz oraz wynagrodzenia z tego funduszu powinien zasięgnąć opinii rady pracowniczej.Rozpatrujący spór Sąd Rejonowy postanowił stwierdzić, że ustalenie zasad tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych oraz wykorzystanie tego funduszu należy do kompetencji stanowiących rady pracowniczej przedsiębiorstwa. Sąd Rejonowy wywiódł, że kompetencje stanowiące rady pracowniczej przedsiębiorstwa państwowego są ściśle określone (enumeratywnie wyliczone) w art. 24 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego. Na podstawie art. 24 ust. 1 pkt 9 tej ustawy do kompetencji tych należy również podejmowanie uchwał w sprawie podziału na fundusze wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa oraz zasad wykorzystania tych funduszów. Według art. 5 ust. 3 zd. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 8, poz. 44) przedsiębiorstwo państwowe samodzielnie może przeznaczyć na cele rozwojowe, dla załogi i inne potrzeby część zysku do podziału pozostającą po dokonaniu obowiązującego odpisu na fundusz rezerwowy i uiszczeniu podatku od ponadnormatywnych wypłat wynagrodzeń. Ta część zysku godnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale składu siedmiu sędziów stanowi "wygospodarowany dochód pozostający w dyspozycji przedsiębiorstwa". Artykuł 7 ust. 2 w związku z art. 11 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych upoważnia przedsiębiorstwo do fakultatywnego utworzenia funduszu efektów wdrożeniowych z zysku do podziału. Z mocy art. 10 ust. 1 tej ustawy fundusz efektów wdrożeniowych tworzy się z części zysku przed opodatkowaniem zysku przedsiębiorstwa oraz z przychodów uzyskanych przez przedsiębiorstwo z wykonywania prawa. Przedsiębiorstwo efektywnie wdrażające postęp techniczno-organizacyjny unika opodatkowania uzyskanych z tego tytułu efektów ekonomicznych. Część dochodu przedsiębiorstwa przeznaczona na fundusz efektów wdrożeniowych pozostaje w dyspozycji przedsiębiorstwa i z tego funduszu wypłacane są nagrody dla autorów wdrożonych nowych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych oraz osób współdziałających przy realizacji pracy badawczej i wdrożeniu jej wyników.W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że fundusz efektów wdrożeniowych spełnia wszystkie przesłanki wymienione w art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi, a zatem jego tworzenie i podział należy do kompetencji stanowiących rady pracowniczej. Tworzenie funduszu efektów wdrożeniowych jest kierunkową sprawą przedsiębiorstwa, a ustalenie jego wysokości ma decydujący wpływ na zbiorowe prawa załogi. Nie ma żadnych podstaw do uznania, że ustawodawca przyznając organom samorządu decydowanie o funduszach wyłączył ich kompetencje stanowiące w odniesieniu do funduszu efektów wdrożeniowych.Sąd Wojewódzki przy rozpoznawaniu rewizji od postanowienia Sądu Rejonowego miał wątpliwość wyrażoną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. Sąd Wojewódzki powołał się na przeciwstawne poglądy wyrażone w tej materii przez Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego oraz przez Ministerstwo Pracy, Płac i Spraw Socjalnych i stwierdził, że sposób tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych może jednak uzasadniać, iż nie mieści się on w pojęciu "wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa", a zatem nie jest objęty treścią art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na podstawie art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.) do kompetencji stanowiących rady pracowniczej należy podejmowanie uchwał w sprawie podziału na fundusze wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa oraz zasad wykorzystania tych funduszów.W przedsiębiorstwie państwowym zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1986 r. Nr 8, poz. 44) tworzy się obligatoryjne fundusze, a mianowicie: statutowy (art. 6 ust. 1), rezerwowy, rozwoju (art. 7 ust. 1) oraz socjalny i mieszkaniowy (art. 17 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1), ponadto przedsiębiorstwo może (fakultatywnie) utworzyć fundusz załogi, fundusz efektów wdrożeniowych oraz inne fundusze tworzone z zysku do podziału (art. 7 ust. 2), a także fundusze obciążające koszty działalności przedsiębiorstwa (art. 7 ust. 3). Fundusz efektów wdrożeniowych może być utworzony w przedsiębiorstwie z części zysku przed opodatkowaniem, osiąganego z wymierzonych efektów ekonomicznych wdrożenia nowych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych, będących wynikami prac badawczych, wykonanych przez przedsiębiorstwo lub nabytych od jednostek badawczych albo od innych jednostek oraz z przychodów uzyskiwanych przez przedsiębiorstwo z wykonywania prawa - w rozumieniu przepisów o wynalazczości - lub z tytułu udostępnienia nie chronionego projektu wynalazczego albo przekazanych doświadczeń (art. 10 ust. 1). Fundusz ten jest przeznaczony w szczególności na nagrody dla autorów wdrożonych, nowych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych i osób bezpośrednio współdziałających w realizacji pracy badawczej oraz we wdrożeniu pracy badawczej (art. 10 ust. 2). Sposób ustalenia części zysku stanowiącej podstawę do dokonywania odpisów na fundusz efektów wdrożeniowych oraz maksymalną wysokość odpisów z zysku określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1985 r. w sprawie szczególnych zasad dokonywania odpisów na fundusz efektów wdrożeniowych oraz dokonywania wypłat z tego funduszu (Dz. U. Nr 51, poz. 263).Rozbieżność stanowisk, prowadzących spór, organów przedsiębiorstwa wynikła z określonego przepisami sposobu tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych. Według stanowiska dyrektora, potwierdzonego stanowiskiem komisji rozjemczej, fundusz efektów wdrożeniowych tworzony z zysku przedsiębiorstwa przed obliczeniem należnego podatku dochodowego nie może być potraktowany jako część zysku, który przedsiębiorstwo może samodzielnie podzielić na fundusze. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych zysk do podziału stanowi zweryfikowany zysk przedsiębiorstwa, po pomniejszeniu o należny podatek dochodowy. Z tak rozumianego zysku do podziału tworzy się fundusz rezerwowy (art. 8 ust. 1 tej ustawy), w części fundusz rozwoju (art. 9 ust. 1), fundusz załogi (art. 11 ust. 1) i te fundusze mieszczą się w pojęciu przewidzianego w art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi "podziału na fundusze wygospodarowanego dochodu pozostającego do dyspozycji przedsiębiorstwa."Również Ministerstwo Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w piśmie z dnia 15 grudnia 1986 r. wyraziło pogląd, że fundusz efektów wdrożeniowych tworzony z części zysku przedsiębiorstwa przed jego opodatkowaniem nie mieści się w pojęciu "dochodu pozostającego do dyspozycji przedsiębiorstwa" (art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi), przez który należy rozumieć zysk zweryfikowany po opodatkowaniu podatkiem dochodowym (art. 5 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej).Natomiast Minister Przemysłu Chemicznego i Lekkiego w piśmie z dnia 9 stycznia 1987 r., powołując się na wytyczne Ministra - Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń, wyjaśnił, że nagrody za prace badawczo-wdrożeniowe zarówno z funduszu wdrożeniowego, jak i funduszu motywacyjno-wdrożeniowego powinny być przyznawane zgodnie z regulaminem zakładowym, uchwalonym przez radę pracowniczą na podstawie art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego.W związku z przytoczonymi rozbieżnościami w poglądach należało rozważyć, czy pojęcie "zysku do podziału" użyte w art. 5 ust. 1 ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych ma to samo znaczenie, co określenie "podziału na fundusze wygospodarowanego dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa", według art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego. Różniące się określenia ustawowe obu tych pojęć nie uzasadniają przypisywania im tożsamego znaczenia.Pojęcie dochodu przedsiębiorstwa nie zostało prawnie zdefiniowane. W rozważanym zakresie pojęcie dochodu należy rozpatrywać na tle treści art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego w związku z art. 5 ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych. Analiza tych przepisów prowadzi do wniosku, że wygospodarowany dochód pozostający w dyspozycji przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi obejmuje co najmniej tzw. zysk do podziału określony w art. 5 ust. 1 i 3 ustawy o gospodarce finansowej, ale również i tę część zysku, która została przeznaczona na fundusz efektów wdrożeniowych i nie podlega podatkowi dochodowemu. Nie powinno bowiem ulegać wątpliwości, że i ta część zysku stanowi dochód przedsiębiorstwa, i to pozostawiony do jego dyspozycji. Zwolnienie tej części zysku od podatku dochodowego nie zmienia jego charakteru. Zwolnienie od podatku wywołuje jedynie skutki fiskalne, a cel takiego unormowania jest zrozumiały. Nie ma uzasadnionych podstaw do twierdzenia, że określona część zysku pozostawiona w przedsiębiorstwie nie stanowi dochodu tegoż przedsiębiorstwa, ponieważ nie podlega on opodatkowaniu.Okoliczność zatem, że fundusz efektów wdrożeniowych tworzy się z części zysku przed opodatkowaniem nie oznacza, iż kwota przeznaczona na ten fundusz wypada z dochodu przedsiębiorstwa i nie pozostaje do dyspozycji przedsiębiorstwa. Przeczą temu przepisy i przeznaczenie tego funduszu oraz sposób dysponowania nim. Tak ukształtowany prawnie sposób tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych spowodowany został potrzebą mobilizowania przedsiębiorstw do wdrażania postępu technicznego oraz organizacyjnego i w związku z tym zwolniono od podatku kwoty z dochodu przedsiębiorstwa przeznaczone na ten cel. Nie zmienia to jednak faktu, że fundusz ten jest tworzony z dochodu przedsiębiorstwa. W konsekwencji nie ma uzasadnionych podstaw do twierdzenia, że art. 24 ust. 1 pkt 9 ustawy o samorządzie załogi nie obejmuje tego funduszu (...).Wyłączenie kompetencji rady pracowniczej nie może być też uzasadnione faktem prawnego określenia maksymalnych kwot przeznaczonych na ten fundusz i sposobu jego wykorzystania w § 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1985 r. w sprawie szczególnych zasad dokonywania odpisów na fundusz efektów wdrożeniowych oraz dokonywania wypłat tego funduszu. W ust. 5 § 2 rozporządzenia określono jedynie maksymalne wysokości odpisów na fundusz efektów wdrożeniowych w procentowym stosunku do wysokości części zysku stanowiącej podstawę odpisów na ten fundusz, w § 3 zaś cel wykorzystania tego funduszu. Oznacza to jedynie, że jeżeli w przedsiębiorstwie uprawniony organ utworzy fundusz efektów wdrożeniowych, to wysokość odpisów z części zysku na ten fundusz musi się mieścić w granicach określonych w tym przepisie i jego wykorzystanie powinno być zgodne z obowiązującymi przepisami. Natomiast regulacja ta nie może przesądzać o kompetencjach organów przedsiębiorstwa w przedmiocie określonym w sentencji uchwały. Rada pracownicza stanowiąc o utworzeniu i podziale funduszu efektów wdrożeniowych obowiązana jest do przestrzegania obowiązujących przepisów zarówno co do wysokości tego funduszu, jak i sposobu jego wykorzystania.Dlatego należało przyjąć, że rada pracownicza ma kompetencje stanowiące w przedmiocie wydzielenia z wygospodarowanego przez przedsiębiorstwo dochodu pozostającego w dyspozycji przedsiębiorstwa środków pieniężnych na fundusz efektów wdrożeniowych, a także ustalenia zasad wykorzystania tego funduszu.