III PZP 26/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski. Sędziowie: K. Piasecki, M. Piekarski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Przemysłu Odzieżowego w B. przeciwko Wandzie B. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 22 marca 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczenia pracodawcy przeciwko pracownikowi o zwrot niesłusznie pobranego przez niego zasiłku rodzinnego?"uchwalił udzielić odpowiedzi twierdzącej.Droga sądowa do dochodzenia roszczenia pracodawcy przeciwko pracownikowi o zwrot niesłusznie pobranego przez niego zasiłku rodzinnego jest dopuszczalna.Uzasadnienie faktycznePowodowe Zakłady żądają zasądzenia od pozwanej, swej pracownicy, 12.955 zł zwrotu nienależnie jej wypłaconego zasiłku rodzinnego za okres od dnia 1.I.1960 r. do dnia 31.VII.1963 r. Zakłady twierdzą, że pozwana nie podała w deklaracjach dotyczących tego zasiłku, iż jej mąż jest współwłaścicielem prywatnego zakładu pracy, przez co wprowadziła Zakłady w błąd. W pozwie Zakłady powołały się na art. 128 i 134 k.z. oraz na art. 13 ust. 1 dekretu z dnia 28.I.1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. Nr 66, poz. 414).Sąd Powiatowy oddalił powództwo i w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia przytoczył, że zasiłki chorobowe wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy pomocy zakładu pracy jako "doręczyciela", wobec czego Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest też legitymowany do żądania zwrotu nienależnie wypłaconych zasiłków chorobowych, chyba że kwoty nienależnie wypłacone z tego tytułu ściągnął od zakładu pracy; wówczas zakład pracy może wejść w prawa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako zaspokojonego wierzyciela (art. 187 k.z.). Sąd Powiatowy uznał, że powodowe Zakłady nie wykazały spełnienia wskazanych wyżej podstaw odpowiedzialności pozwanej, przewidzianej w art. 128 i 134 k.z.Powodowe Zakłady zarzuciły w rewizji, że Sąd Powiatowy niewłaściwie zastosował art. 187 k.z. i przeoczył, że powództwo zostało oparte nie tylko na art. 128 i 134 k.z., ale także na art. 13 ust. 1 cyt. dekretu o ubezpieczeniu rodzinnym. Wymieniony przepis zobowiązuje osobę, która bezprawnie pobrała zasiłki rodzinne, do ich zwrotu, a z mocy § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23.I.1959 r. w sprawie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne i rozliczania zasiłków wypłacanych przez zakłady pracy (Dz. U. Nr 9, poz. 46) nieprawnie wypłacone zasiłki obciążają zakład pracy i nie mogą być potrącone ze składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżące Zakłady twierdzą, że z mocy ostatnio wskazanych przepisów weszły one w prawa ZUS-u jak zaspokojonego wierzyciela, zwłaszcza że wskutek wprowadzenia skarżących Zakładów w błąd przez pozwaną nie uzyskały one z ZUS-u kwot zasiłków rodzinnych nienależnie wpłaconych pozwanej.Skarżące Zakłady zakwestionowały też ustalenie Sądu Powiatowego o pobraniu przez pozwaną zasiłków rodzinnych w dobrej wierze. Zakłady twierdzą, że pozwana w złej wierze pobrała zasiłki rodzinne, gdyż jeszcze przed opuszczeniem jej przez męża wiedziała o tym, że był on i jest nadal współwłaścicielem prywatnego zakładu pracy i płatnikiem podatku dochodowego oraz obrotowego, co zataiła w deklaracjach służących do wymiaru zasiłku chorobowego.Sąd Wojewódzki odroczył rozprawę rewizyjną i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie zakładu pracy domagającego się od swego pracownika zwrotu niesłusznie pobranego zasiłku rodzinnego (art. 391 k.p.c.).Sąd Wojewódzki swe wątpliwości w tym względzie wysnuł ze wskazania, że wprawdzie nieprawnie wypłacony zasiłek rodzinny obciąża zakład pracy, który dokonał wypłaty zasiłku, jednakże ZUS uprawniony jest do żądania zwrotu takiego zasiłku (art. 214 ustawy z dnia 28.III.1933 r. o ubezpieczeniu społecznym - Dz. U. Nr 51, poz. 396 - oraz art. 7 i 13 cyt. dekretu o ubezpieczeniu rodzinnym) na podstawie wydanego przez siebie orzeczenia w trybie egzekucji administracyjnej w myśl art. 2 i 26 ustawy z dnia 17.VI.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że ZUS może upoważnić zakład pracy do przeprowadzenia tej egzekucji na rachunek tego zakładu pracy, który dokonał wypłaty nienależnych zasiłków rodzinnych. Z tych względów Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy sprawa, w której zakład pracy dochodzi od swego (aktualnego albo byłego) pracownika zwrotu kwot nienależnie pobranych z tytułu zasiłków rodzinnych, ma charakter sprawy administracyjnoprawnej, a więc nie podlegającej rozpoznaniu przez sąd powszechny (art. 2 § 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy z mocy art. 391 k.p.c. uchwalił udzielić odpowiedzi twierdzącej na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki - z następujących przyczyn:U podstaw tego pytania i wyżej streszczonego rozumowania Sądu Wojewódzkiego leży założenie, że zakład pracy dokonał wypłaty pracownikowi kwot uznanych za zasiłki rodzinne, mimo że nie istniały wymagania, od których przepisy prawa uzależniają stwierdzenie, iż pracownikowi należy się zasiłek rodzinny. Założenie to zawiera więc w sobie ustalenie, że nie istniał administracyjnoprawny stosunek ubezpieczenia społecznego w zakresie dotyczącym wypłaty nienależnych kwot, błędnie poczytywanych za zasiłki rodzinne, i z tej też przyczyny ich wypłata nastąpiła bez podstawy prawnej przewidzianej w przepisach o ubezpieczeniu społecznym, w szczególności rodzinnym. Roszczenie o zwrot takich nienależnie wypłaconych kwot nie wynika więc z administracyjnoprawnego stosunku ubezpieczenia społecznego, gdyż stwierdzenie nieistnienia tego stosunku jest jedną z podstaw tego roszczenia. Ma ono charakter cywilnoprawny pozaumowny, dotyczy bowiem zwrotu nienależnego świadczenia lub naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, podlega więc rozpoznaniu w drodze sądowej (art. 2 k.p.c.).Dodać należy, że w piśmie z dnia 22.IV.1964 r. ZUS zawiadomił pozwaną, iż "Oddział ZUS-u w B. kwotę nieprawnej wypłaty ściągnął z konta zakładu pracy", wobec czego nienależna wypłata zasiłków rodzinnych dokonana została na rzecz powódki z funduszów powodowych Zakładów i w związku z tym wątpliwości Sądu Powiatowego w tym zakresie okazały się bezprzedmiotowe.