III CO 11/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Dobrzański (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, P. Stępień.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Przemysłu Drzewnego w G. przeciwko Irenie K. o zapłatę 1.180 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy do roszczenia pracodawcy przeciwko pracownikowi o zwrot niesłusznie pobranego zasiłku rodzinnego ma zastosowanie przepis art. 473 k.z.?"udzielił następującej odpowiedzi:"Do roszczenia pracodawcy przeciwko pracownikowi o zwrot niesłusznie pobranego zasiłku rodzinnego przepis art. 473 k.z. nie ma zastosowania."Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 473 k.z. wyłącza dochodzenie w drodze sądowej przez pracodawców i pracowników "roszczeń, wynikających z umowy o pracę, po upływie roku od dnia zakończenia stosunku pracy". Przez pojęcie tego rodzaju roszczeń nie należy oczywiście rozumieć tylko tego, co wyraźnie wynika z danej umowy o pracę, lecz - w zasadzie - także te roszczenia, które ustawa łączy z istnieniem tego rodzaju umowy o pracę. Nie można tu stworzyć żadnej zasady ogólnej, gdyż przy rozstrzyganiu mnóstwa konkretnych sytuacji, jakie stwarza życie, wykładnia musi mieć na względzie rację prawną przepisu art. 473 k.z. oraz specyfikę danej sytuacji. Można tylko dokonać takiego uogólnienia, że racja prawna omawianej normy w zasadzie przemawia za szerokim jej stosowaniem i że wskutek tego należy ją zazwyczaj stosować również w tych wypadkach, gdy dane roszczenia nie wynikają "z umowy o pracę" sensu stricto, lecz ze stosunku pracy powstałego w wyniku zawarcia takiej umowy.Zawsze jednak musi tu chodzić o roszczenia wynikające ściśle ze stosunku pracy, łączące tylko podmioty tego stosunku, a więc pracownika i pracodawcę, czyli o roszczenia stanowiące odpowiednik świadczeń, do których z tytułu umowy o pracę we wzajemnym stosunku podmioty te są obowiązane. Do takich zaś roszczeń nie należy to roszczenie, o którym mówi zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki.W uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 1955 r. 1 CO 88/54 (OSN poz. 91 z 1956 r.) zostało wyjaśnione, że "w skład wynagrodzenia należnego z mocy art. 39 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323) nie wchodzi równowartość utraconego przez pracownika zasiłku rodzinnego, przypadającego z mocy dekretu z dnia 28 października 1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. Nr 66, poz. 414) i rozporządzeń wykonawczych". Uchwała ta (wpisana do księgi zasad prawnych) stała się wprawdzie o tyle nieaktualna, że art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. utracił moc prawną na podstawie przepisu art. 19 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11). Nie wchodząc jednak w nieaktualne tu zagadnienie możności stosowania tegoż poglądu pod rządem art. 10 i 11 powyższego dekretu, należy w każdym razie stwierdzić, że - zdaniem składu sądzącego - trafne jest uzasadnienie omawianej uchwały w zakresie tu rozważanym, co wywołuje konieczność mutatis mutandis częściowego powtórzenia istotnych motywów tego uzasadnienia.Otóż zasiłek rodzinny przypada pracownikowi nie od pracodawcy jako jego świadczenie w zamian za pełnioną dla niego przez pracownika pracę, lecz od innych podmiotów. Zasiłki rodzinne wprowadzone w formie ubezpieczenia rodzinnego dekretem z dnia 28 października 1947 r., jeśli nawet płacone są przez pracodawcę, to jednak nie z jego funduszów, lecz z funduszów i na rachunek ZUS-u. Pracodawca jest więc tylko płatnikiem zasiłku, który jest wypłacany pracownikowi bez względu na rodzaj i jakość pracy, jako też wysokość wynagrodzenia za pracę. Co więcej, w niektórych wypadkach uprawnienia do zasiłków rodzinnych w ogóle nie są uzależnione od pozostawania w stosunku pracy. Zasiłki rodzinne są więc typowymi świadczeniami socjalnymi, obciążającymi nie pracodawcę, lecz ZUS, i nie mogą być poczytane - w myśl poprzednich wyjaśnień - za świadczenia pracodawcy, których odpowiednikiem byłoby roszczenie pracownika wynikające z umowy o pracę w rozumieniu art. 473 k.z. Na ten charakter zasiłków rodzinnych nie może mieć żadnego wpływu okoliczność, że - jak to według twierdzeń pozwu miało miejsce w sprawie przedstawionej w trybie art. 383 k.p.c. przez Sąd Wojewódzki - pracodawca, jako płatnik zasiłku, miał wypłacić pracownikowi (pozwanej w sprawie) zasiłek w rzeczywistości jej nie przysługujący i zwróciwszy ZUS-owi odpowiednie kwoty zgodnie ze swym zobowiązaniem, dochodzi z kolei zwrotu nienależnego świadczenia (art. 128 § 1 k.z.) od pracownika.Z zasad powyższych należało na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi przeczącej.