III PZP 27/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), T. Kasiński, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Rejman (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), T. Szymanek, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, w sprawie z powództwa Zdzisławy M. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Miejskiemu - Wydziałowi Finansowemu w S. o dopuszczenie do pracy i zapłatę, rozpoznawszy na posiedzeniu jawnym następujące zagadnienie prawne przekazane przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 5 lipca 1974 r.:"Czy pracownik administracji terenowej (urzędu miejskiego), który uchwałą właściwej władzy został zwolniony od obowiązku uzupełnienia wykształcenia, wymaganego dla danego stanowiska, korzysta z ochrony przewidzianej w art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1968 r. o pracownikach rad narodowych (Dz. U. Nr 25, poz. 164)?",udzielił następującej odpowiedzi:Pracownik terenowego organu administracji państwowej, który został zwolniony od obowiązku uzupełnienia wykształcenia, wymaganego dla danego stanowiska, korzysta z ochrony przewidzianej w art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1968 r. o pracownikach rad narodowych (Dz. U. Nr 25, poz. 164), chyba że byłoby to sprzeczne z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Uzasadnienie faktyczneRozważane zagadnienie prawne wyłoniło się w sprawie pracownicy Wydziału Finansowego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S., zajmującej od 8.X.1945 r. stanowisko starszego referenta do spraw podatkowych. W dniu 31.V.1973 r. zakład pracy wypowiedział jej umowę o pracę z dniem 1 czerwca na koniec sierpnia tego roku. Uważając wypowiedzenie umowy za sprzeczne z obowiązującymi przepisami, powódka domaga się - w drodze sądowej - dopuszczenia do pracy. W toku postępowania wykazała, że uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z marca 1961 r. została zwolniona od obowiązku uzupełnienia wykształcenia do poziomu średniego i że w latach następnych ukończyła zaoczny kurs zawodowy w zakresie specjalności podatków i opłat, zorganizowany na podstawie zarządzenia nr 112 Ministra Finansów z dnia 26 czerwca 1961 r. (Dz. Urz. Min. Fin. Nr 9, poz. 13). W świetle wystawionej o powódce opinii była ona pracownikiem zdyscyplinowanym i sumiennym, mającym dostateczną znajomość zagadnień teoretycznych i praktycznych, wymaganą na zajmowanym stanowisku.Sąd Powiatowy nakazał stronie pozwanej dopuścić powódkę do pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku. Rozpoznając sprawę na skutek rewizji Skarbu Państwa, Sąd Wojewódzki w Katowicach odroczył rozprawę i na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, którego treść jest w zasadzie tożsama z treścią pytania postawionego składowi siedmiu sędziów przez zwykły skład Sądu Najwyższego.Istota zagadnienia sprowadza się do wyjaśnienia treści art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1968 r. o pracownikach rad narodowych (Dz. U. Nr 25, poz. 164). Wprawdzie ustawa ta została uchylona przez przepisy wprowadzające kodeks pracy (art. IV pkt 20), ale dokonane przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy wypowiedzenie stosunku pracy jest skuteczne, jeżeli odpowiada przepisom dotychczasowym (art. XIII § 2). Wejście więc w życie z dniem 1 stycznia 1975 r. kodeksu pracy nie pozbawi zagadnienia aktualności zarówno w sprawie powódki, jak i we wszystkich innych sprawach, w których wypowiedzenie stosunku pracy nastąpiło lub nastąpi do dnia 31.XII.1974 r.Wątpliwości interpretacyjne na tle art. 24 ust. 1 ustawy o pracownikach rad narodowych powstały dlatego, że jest w nim mowa o pracownikach posiadających "przepisane kwalifikacje", a wydane na podstawie tej ustawy rozporządzenia Rady Ministrów odróżniają tych pracowników od pracowników zwolnionych od posiadania kwalifikacji wymaganych na określonym stanowisku. W związku z tym należy podkreślić, że z dniem wejścia w życie ustawy o pracownikach rad narodowych nie ma już podstawy prawnej do zwalniania ich od obowiązku posiadania kwalifikacji. Nie mogły więc znaleźć się w ustawie przepisy normujące instytucję, której ustawodawca na przeszłość nie przewidział, ale której nie pozbawił też znaczenia prawnego, dając tym wyraz ugruntowanej u nas zasadzie, ze rzetelna i uczciwa praca jest pod ochroną. Uprawnienia, jakie pracownicy już zatrudnieni nabyli przed dniem wejścia w życie ustawy lub jakie nabędą z tym dniem, ustawodawca unormował - zgodnie z przyjętą techniką legislacyjną - w przepisach przejściowych i końcowych (art. 70 i 75).Słowa jednak użyte w art. 24 ust. 1 ustawy o pracownikach rad narodowych nie są jednoznaczne i dlatego powstała wątpliwość, czy odnoszą się one tylko do pracowników, którzy mają kwalifikacje określone przepisami, czy również do tych, którzy ich nie mają, lecz jedynie zostali od nich zwolnieni.Wszechstronna analiza wchodzących w grę przepisów prowadzi do wniosku, że przez pracownika mającego "przepisane kwalifikacje" należy rozumieć także tego, kto przez właściwy organ władzy państwowej, na podstawie obowiązujących norm prawnych, został zwolniony od obowiązku uzupełnienia wykształcenia. Tym samym bowiem zostało stwierdzone, że może on zajmować określone stanowisko, a zatem że ma "przepisane kwalifikacje".Pozbawienie zaś pracownika prawa, które nabył na mocy obowiązujących przepisów prawnych, może nastąpić tylko na podstawie wyraźnych przepisów tej samej lub wyższej rangi. Takiego zaś aktu prawnego w rozważanym wypadku nie ma, co wynika z poniższych wywodów.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 maja 1958 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 149) unormowało kwalifikacje pracowników przyjmowanych do pracy w prezydiach rad narodowych, a załącznik do tego rozporządzenia ustalił ich stanowiska, kwalifikacje i uposażenia. Tak więc od 1 lipca 1958 r. do pracy w prezydiach rad narodowych mogli być w zasadzie przyjmowani tylko pracownicy posiadający kwalifikacje przewidziane w tabeli (§ 5 ust. 1 cyt. rozporządzenia). Prezydium rady narodowej jednak, w wyjątkowo uzasadnionych wypadkach, za zgodą przewodniczącego prezydium rady narodowej wyższego stopnia, mogło przyjąć do pracy na określone stanowisko pracownika nie mającego kwalifikacji wymaganych w tabeli, jeżeli wyróżniał się zdolnościami i osiągnięciami w dotychczasowej pracy, jako też właściwą postawą społeczną (§ 5 ust. 2 cyt. rozporządzenia). Stan zatrudnienia pracowników zwolnionych od kwalifikacji nie mógł przekraczać 5% etatów danego województwa (§ 5 ust. 4).Z dniem 1 sierpnia 1966 r. weszło w życie - wraz z nową tabelą - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 lipca 1966 r. w sprawie ustalenia stanowisk, kwalifikacji i uposażenia pracowników rad narodowych (Dz. U. Nr 30, poz. 180). Z mocy § 15 ust. 1 tego rozporządzenia pracownicy zatrudnieni w prezydiach rad narodowych w dniu jego wejścia w życie, którzy na podstawie dotychczasowych przepisów mieli kwalifikacje wymagane dla zajmowanego stanowiska lub którzy zostali od tych wymagań zwolnieni, podlegali zaszeregowaniu na stanowisko odpowiednie do zajmowanego, niezależnie od wymaganych w tabeli kwalifikacji. W świetle zatem tego stanu prawnego, zwolnienia od wymagań kwalifikacji, udzielone poprzednio, zachowały swoją moc. To samo stwierdzenie odnosi się do następnych zmian w tabeli stanowisk, kwalifikacji i wynagrodzenia pracowników rad narodowych, zmian dokonanych rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 22 kwietnia 1971 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 106). To ostatnie bowiem rozporządzenie stanowi w § 3, że pracownicy zatrudnieni w radach narodowych w dniu jego wejścia w życie, którzy na podstawie dotychczasowych przepisów mieli kwalifikacje wymagane dla zajmowanego stanowiska lub którzy zostali od tych kwalifikacji zwolnieni, korzystają nadal z uprawnienia do zajmowania danego stanowiska, niezależnie od wynikających z rozporządzenia zmian w zakresie wymaganych kwalifikacji.Tak więc już pod rządem omawianej ustawy o pracownikach rad narodowych, wykonując delegację ustawową przewidzianą w art. 12 ust. 2, Rada Ministrów dała jednoznaczny wyraz temu, że pracownicy zwolnieni od kwalifikacji nadal pozostają na zajmowanych stanowiskach, a tym samym korzystają z ochrony przewidzianej w art. 24 ustawy o pracownikach rad narodowych. Odmienna wykładnia omawianych przepisów jest nie do przyjęcia. Wówczas bowiem takim pracownikom można by w każdym czasie wypowiedzieć umowę o pracę i unicestwić prawo zagwarantowane im rozporządzeniem Rady Ministrów. Dotyczy zaś ono tych, którzy przepracowali w radach narodowych, z zachowaniem ciągłości pracy, co najmniej 10 lat, dając rękojmię należytego spełniania powierzonych im obowiązków. Wielu z tych pracowników podjęło pracę bezpośrednio po wyzwoleniu, w trudnym okresie organizowania i umacniania organów władzy ludowej. Wśród nich są nadal jeszcze pracownicy zwolnieni od wymagań uzupełnienia wykształcenia, w pełni zasługujący na ochronę, jaką zapewnia im przepis art. 24 cyt. ustawy.Dlatego też również rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 1973 r. w sprawie ustalenia stanowisk, kwalifikacji i wynagrodzenia pracowników rad narodowych (Dz. U. Nr 15, poz. 101) nie pozbawia ich ochrony przewidzianej w art. 24 ustawy o pracownikach rad narodowych. Stanowi ono jedynie, że pracownicy, którzy z chwilą jego wejścia w życie nie mają wymaganych kwalifikacji, otrzymują wynagrodzenie najniższe przewidziane w tabeli dla danego stanowiska, przy czym wynagrodzenie to nie może być niższe od pobieranego dotychczas. Ponadto pracownicy tacy nie mogą być awansowani. Bliższa analiza przepisów tego rozporządzenia nie jest potrzebna, ponieważ weszło ono w życie z dniem 1 września 1973 r., a więc już po rozwiązaniu z powódką umowy o pracę. Dlatego też wykładnia jego przepisów nie jest aktualna na tle sprawy, w której wyłoniło się rozważane zagadnienie prawne.Jak już o tym była mowa, art. 24 cyt. ustawy ma na celu ochronę trwałości długoletniego stosunku pracy pracowników terenowych organów administracji państwowej. Na sądzie zaś spoczywa obowiązek wyjaśnienia, czy powoływanie się przez pracownika na tę ochronę nie jest sprzeczne z jej celem społeczno-gospodarczym lub zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ostatnia część uchwały więc ma na celu jedynie zwrócenie uwagi na konieczność rozpoznawania każdej takiej sprawy w szerszej płaszczyźnie, nie ograniczającej się wyłącznie do wąsko pojmowanego interesu pracownika.Nie ulega wątpliwości, że w tego rodzaju sporach wyłania się z reguły zagadnienie oceny dwóch ważnych społecznie interesów: życiowo doniosłego, indywidualnego interesu wieloletniego, zasłużonego pracownika, nie mającego formalnych kwalifikacji wymaganych do zajmowania określonego stanowiska, oraz nie mniej ważnego interesu ogólnospołecznego, podyktowanego stale wzrastającym poziomem pracy organów administracji państwowej.