III PZP 4/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, W. Glabisz, K. Marowski (sprawozdawca), M. Piekarski, S. Rejman, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej W. Grocholi i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych w sprawie z powództwa Urszuli W. przeciwko Zakładom Mięsnym w G. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 13 stycznia 1971 r.:"Czy pracownikowi uspołecznionego zakładu pracy, który w drodze do pracy (lub z pracy) uległ wypadkowi, może przysługiwać - na podstawie przepisów prawa cywilnego - roszczenie do swojego zakładu pracy wtedy, gdy nie był przewożony środkami lokomocji tego zakładu lub będącymi w jego dyspozycji (art. 123 ustawy o p.z.e.)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownik uspołecznionego zakładu pracy, który w drodze do pracy lub z pracy uległ wypadkowi, nie korzystając ze środków lokomocji należących do tego zakładu lub będących w jego dyspozycji, może się domagać naprawienia szkody od osoby prawnej prowadzącej wymieniony zakład, jeżeli istnieją podstawy do przypisania tej osobie odpowiedzialności odszkodowawczej. Uzasadnienie faktycznePowyższe zagadnienie postawione zostało w sprawie, w której powódka dochodzi od uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenia za szkody wynikłe z wypadku w dniu 16 listopada 1968 r. W dniu tym powódka zdążała pieszo do pracy w pozwanych Zakładach i gdy przechodziła ulicą-chodnikiem wzdłuż budynku tych Zakładów, pośliznąwszy się, doznała poważnych obrażeń ciała, na skutek czego została uznana za inwalidkę III grupy i uzyskała z ubezpieczenia społecznego rentę inwalidzką w związku z wypadkiem w zatrudnieniu. Powódka twierdziła, że do wypadku doszło wskutek zaniedbania przez pozwane Zakłady obowiązku posypywania oblodzonego chodnika, wynikającego z ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o utrzymaniu czystości i porządku w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 167).I. W myśl art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6; dalej w skrócie: ustawa o p.z.e.) renta inwalidzka przewidziana w tej ustawie stanowi w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie. Osoba więc, która otrzymuje rentę w sytuacjach przewidzianych w cytowanym wyżej przepisie nie może się domagać od zakładu pracy wynagrodzenia szkód wynikających z inwalidztwa.Ograniczenie to - jak wynika z treści cytowanego przepisu - dotyczy tylko tych osób, które doznały inwalidztwa pozostającego w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie. Wypada więc rozważyć, co należy uważać za "inwalidztwo pozostające w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie" w rozumieniu art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e.Odpowiedzi na to pytanie należy szukać przede wszystkim w treści ustawy o p.z.e. W myśl art. 23 ust. 1 pkt 2 tej ustawy renta inwalidztwa przysługuje osobom, które stały się inwalidami wskutek wypadku w zatrudnieniu, choroby zawodowej lub z innych przyczyn. Ponieważ pytanie dotyczy inwalidztwa wskutek wypadku w zatrudnieniu, dalsze rozważania dotyczyć będą tylko takiego inwalidztwa.W myśl art. 14 tej ustawy za wypadek w zatrudnieniu uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które zaszło w związku z zatrudnieniem:1) podczas i w związku z wykonywaniem zwykłych czynności lub poleceń osób, którym pracownik podlegał z tytułu zatrudnienia;2) podczas lub w związku z wykonywaniem czynności w interesie zakładu pracy, nawet bez polecenia;3) przy przechowywaniu, czyszczeniu, naprawie i przenoszeniu narzędzi pracy, chociażby dostarczonych przez samego pracownika;4) w drodze do pracy lub z pracy.W art. 123 ustawy o p.z.e. jest natomiast mowa o inwalidztwie pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie pracy. Przytoczone wyżej zdarzenia, uzasadniające uznanie ich za wypadek w zatrudnieniu, tylko w pozycjach 1) i 2) mają miejsce "w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie pracy", natomiast w pozycji 3) wymienione są zdarzenia, które mogą mieć miejsce w zakładzie pracy lub poza nim, a pozycja 4) dotyczy zdarzeń, które mają miejsce poza zakładem pracy.Określenie więc "w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie pracy" użyte w art. 123 ustawy o p.z.e. nie jest zbieżne ze znamionami wypadku w zatrudnieniu oznaczonymi w art. 14 tej ustawy. Innymi słowy, nie każdy wypadek w zatrudnieniu wymieniony w art. 14 tej ustawy objęty jest dyspozycją art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e.II. Jednocześnie z ustawą o p.z.e. wydano ustawę z 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8; dalej w skrócie: ustawa wypadkowa). Ustawa ta reguluje kompleksowo uprawnienia pracowników uspołecznionych zakładów pracy, którzy ponieśli szkodę na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Przepis art. 22 tej ustawy stanowi, że świadczenia przewidziane w tej ustawie i ustalone w określonym w niej trybie stanowią w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika lub jego rodziny na skutek wypadku przy pracy i choroby zawodowej. Świadczenia przewidziane w tej ustawie należne od zakładu pracy i z ubezpieczenia społecznego przysługują pracownikowi lub jego rodzinie bez względu na to, czy zakład pracy zawinił powstanie szkody. Świadczenia te nie przysługują, jeżeli zakład pracy udowodni, że szkoda powstała wyłącznie na skutek naruszenia przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy spowodowanego rażącym niedbalstwem lub umyślnie (art. 1 ust. 2 ustawy wypadkowej). Ale nawet wówczas pracownik, który uległ wypadkowi, lub jego rodzina mogą otrzymać świadczenia przewidziane w ustawie o p.z.e., jeżeli następstwem wypadku jest inwalidztwo lub śmierć pracownika. W świetle bowiem art. 14 ustawy o p.z.e. wypadek przy pracy w rozumieniu art. 2 ustawy wypadkowej ma równocześnie znamiona wypadku w zatrudnieniu i uprawnia do świadczeń z ustawy o p.z.e., jeżeli uprawnionemu nie przysługują świadczenia z ustawy wypadkowej (art. 3 ust. 2 i art. 14 ust. 1 ustawy o p.z.e.). Przepis art. 14 ustawy o p.z.e. określa ponadto - jako wypadki w zatrudnieniu - inne jeszcze wypadki, m.in. wypadki w drodze do pracy lub z pracy.W stosunku do pracowników, którzy ulegli wypadkowi przy pracy, oraz w stosunku do rodzin takich pracowników nie ma zastosowania art. 22 ustawy wypadkowej, jeżeli nie otrzymali świadczeń na podstawie tej ustawy z przyczyn wyżej podanych. Natomiast do osób tych, w razie otrzymania świadczeń z tytułu inwalidztwa z ustawy o p.z.e., ma zastosowanie art. 123 ustawy o p.z.e. Przepis ten zapobiega ponownemu rozpatrywaniu w drodze procesu cywilnego zagadnienia winy pracownika.W ten sposób art. 123 ustawy o p.z.e. wiąże się logicznie z art. 22 ustawy wypadkowej. Jeżeli bowiem poszkodowany na skutek wypadku przy pracy otrzymuje na podstawie ustawy wypadkowej to wszystko, co ustawodawca uznał za słuszne mu przyznać, to nie może on już od swego zakładu pracy dochodzić odszkodowania. Jeżeli zaś nie otrzymuje tych świadczeń dlatego, że wyłączną przyczyną wypadku przy pracy było naruszenie przez niego przepisów bhp spowodowane jego rażącym niedbalstwem lub umyślnie, to nie ma podstaw do przypisania jakiejkolwiek odpowiedzialności zakładowi pracy; w takiej sytuacji poszkodowany otrzymuje tylko świadczenia z ubezpieczenia społecznego.Inaczej przedstawia się sprawa, gdy pracownik uległ wypadkowi poza zakładem pracy, mianowicie w drodze do pracy lub z pracy. Pracownik nie pozostaje wówczas w zasięgu działalności zakładu pracy. Jeżeli na skutek takiego wypadku pracownik stanie się inwalidą lub poniesie śmierć, poszkodowany otrzymuje z ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy o p.z.e. takie same świadczenia, jakie się należą wówczas, gdy pracownik z własnej, kwalifikowanej winy ulegnie wypadkowi przy pracy. Nie otrzymuje natomiast od uspołecznionego zakładu pracy świadczeń przewidzianych w ustawie wypadkowej, ponieważ wypadek zdarzył się poza zakładem pracy na terenie, na którym zakład pracy nie jest zobowiązany do zapewnienia mu osobistego bezpieczeństwa, a ponadto wypadek ten nie jest objęty ryzykiem związanym z uczestnictwem w pracy zakładu. Jeżeli wypadek w drodze do pracy lub z pracy nastąpił wskutek okoliczności, za które nikt w myśl przepisów prawa cywilnego nie ponosi odpowiedzialności, to wówczas świadczenia z ustawy o p.z.e. stanowią wszystko, co należy się poszkodowanemu. Jeśli natomiast taki wypadek zdarzył się w okolicznościach, które uzasadniają odpowiedzialność innej osoby, poszkodowany może dochodzić od niej odszkodowania na podstawie przepisów prawa cywilnego.Może się zdarzyć, że poszkodowanemu będzie przysługiwać roszczenie odszkodowawczego względem osoby prawnej prowadzącej uspołeczniony zakład pracy, w którym poszkodowany jest aktualnie zatrudniony i do którego właśnie zmierzał w swej drodze do pracy lub z którego właśnie wracał z pracy. Jednakże w omawianej sytuacji wypadek w drodze do pracy lub z pracy nie jest objęty ryzykiem związanym z pracą w tym zakładzie; taki wypadek związany jest z działaniem lub zaniedbaniem innych osób lub z ruchem na drogach publicznych.W świetle tych rozważań użyte w art. 123 ustawy o p.z.e. określenie "w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie" obejmuje tylko te wypadki, które się zdarzyły w związku z pracą w tym właśnie zakładzie, natomiast nie obejmuje on wypadków w drodze do pracy lub z pracy.Przeciwko takiej wykładni nie przemawia treść ust. 2 art. 123 ustawy o p.z.e., w myśl którego dopuszczalne jest dochodzenie roszczeń wskutek wypadków w drodze do pracy i z pracy od zakładu pracy, jeśli pracownik był przewożony środkami lokomocji zakładu pracy lub będącymi w dyspozycji tego zakładu. Ustawodawca bowiem umieścił ten przepis w celu zapobieżenia zbyt szerokiemu pojmowaniu dyspozycji wyrażonej w ust. 1 art. 123 ustawy o p.z.e.Jeżeli bowiem w świetle powyższych wywodów nie można dochodzić roszczeń odszkodowawczych od uspołecznionego zakładu pracy (art. 123 ust. 1 ustawy o p.z.e.), gdy inwalidztwo powstało na skutek wypadku, który zdarzył się w czasie, gdy pracownik pozostawał w zasięgu działalności zakładu pracy i zakład ten obowiązany był do zapewnienia mu bezpieczeństwa, to dotyczyłoby to także wypadku w drodze do pracy lub z pracy, gdyby pracownik był przewożony środkami lokomocji zakładu pracy lub będącymi w dyspozycji zakładu. Ustawodawca postanowił jednak inaczej i dał temu wyraz w przepisie ust. 2 art. 123 ustawy o p.z.e.Odmienna wykładnia prowadziłaby do absurdalnego wyniku, albowiem pracownik, który uległ wypadkowi w drodze do pracy na skutek np. przejechania go przez samochód macierzystego zakładu pracy, byłby w gorszej sytuacji niż pracownik, który uległ wypadkowi w czasie przewożenia go samochodem zakładu pracy.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uchwalił powyższą zasadę prawną.