III PZP 46/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Janiny P. przeciwko Spółdzielni Kółek Rolniczych w S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 28 sierpnia 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy komisja rozjemcza jest organem właściwym do rozpatrzenia sprawy o roszczenie pracownika przeciwko zakładowi pracy o zapłatę rekompensaty pieniężnej z tytułu podwyższenia cen detalicznych przewidzianej przepisami uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (M.P. Nr 4, poz. 18) oraz w razie pozytywnej odpowiedzi,2. czy spółdzielczy zakład pracy może skutecznie modyfikować zasady wypłaty rekompensat wynikające z wymienionej uchwały w stosunku do zatrudnionych przez niego pracowników?"podjął następującą uchwałę:1. Komisja rozjemcza jest właściwa do rozpatrywania roszczenia pracownika skierowanego przeciwko zakładowi pracy o wypłatę rekompensaty pieniężnej przewidzianej uchwałą nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (M.P. Nr 4, poz. 18).2. Pracownik spółdzielczego zakładu pracy może skutecznie domagać się wypłaty rekompensaty tylko w zakresie, w jakim centralny związek spółdzielni zobowiązał zrzeszone w nim spółdzielnie do stosowania przepisów uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (M.P. Nr 4, poz. 18).Uzasadnienie faktyczneZarząd pozwanej Spółdzielni podjął w dniu 27 maja 1982 r. uchwałę, w której zobowiązał się do stosowania wobec pracowników spółdzielni przepisów uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (M.P. Nr 4, poz. 18), z zastrzeżeniem, że pracownikom korzystającym z urlopu wychowawczego rekompensata będzie wypłacana tylko przez okres 2 lat, pod warunkiem, że nie są oni posiadaczami gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 1 ha.W związku z tym, że wnioskodawczyni posiada wraz z mężem gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 6 ha, pozwana odmówiła wypłaty rekompensaty za okres korzystania z urlopu wychowawczego.Terenowa Komisja Rozjemcza uwzględniła roszczenie wnioskodawczyni o wypłatę rekompensaty.Rozpoznając odwołanie strony pozwanej Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu pytanie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Słuszny jest pogląd Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrażony w uzasadnieniu pytania prawnego, że rekompensata wprowadzona uchwałą nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. nie jest wynagrodzeniem za pracę w rozumieniu przepisów kodeksu pracy (art. 22 § 1, art. 78 i nast. k.p.), skoro przysługuje ona także osobie nie będącej pracownikiem (np. § 2 ust. 1 pkt 2, 3, 4) i jest świadczeniem o charakterze socjalnym mającym na celu utrzymanie pewnego poziomu życia ludzi w związku z wprowadzeniem nowych cen detalicznych artykułów żywnościowych, opału i energii.Uchwała nr 24 określiła szereg jednostek zobowiązanych do wypłaty rekompensaty, m.in. wskazała, że rekompensaty pracownikom uspołecznionych zakładów pracy wypłacają te zakłady pracy (§ 23 ust. 1).Postanowienie uchwały nr 24 zobowiązujące uspołecznione zakłady pracy do wypłaty rekompensat zatrudnionym pracownikom wskazuje na to, że rekompensaty wypłacane pracownikom są świadczeniami pozostającymi w związku z pracą, chociaż w swej istocie mają charakter socjalny.Kodeks pracy, powołując komisje rozjemcze do rozstrzygania sporów pracowniczych w pierwszej instancji, w art. 248 § 1 przykładowo wymienił typowe rodzaje tych spraw, stwierdzając, że do właściwości tych komisji należą sprawy o wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia (art. 248 § 1 pkt 1 k.p.). Sprawy nie podlegające rozpoznaniu przez komisje rozjemcze zostały wyszczególnione taksatywnie w art. 250 k.p. W przepisie tym nie wyłączono z właściwości komisji rozjemczych roszczeń pracowników przeciwko zakładowi pracy o wypłatę świadczeń nie mających charakteru wynagrodzeń.Jeżeli więc obowiązek wypłaty rekompensaty spoczywa na zakładzie pracy, należy uznać, że roszczenie wypłaty rekompensaty jest "innym świadczeniem" w rozumieniu art. 248 § 1 pkt 1 k.p., które może być dochodzone przez pracownika tylko przed komisją rozjemczą i dlatego na pierwsze pytanie należało udzielić odpowiedzi pozytywnej.II. Socjalny charakter rekompensaty wykazany w pierwszej części uzasadnienia prowadzi do wniosku, że uchwała nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. ma charakter samoistny i nie mogła być wydana w szczególności na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 79 k.p. Wskazuje na to nie tylko socjalny charakter rekompensaty, ale fakt, że uchwała nie powołuje się na konkretny przepis ustawy, na podstawie którego została wydana. Wynika to także z woli uchwałodawcy, który w § 35, zalecając centralnym organizacjom społecznym i spółdzielczym stosowanie przepisów uchwały nr 24, stwierdził, że przepisy uchwały wprost nie mają zastosowania do pracowników tych organizacji i spółdzielni.Zakres obowiązywania samoistnych uchwał Rady Ministrów w stosunku do uspołecznionych, ale niepaństwowych zakładów pracy, omówił szczegółowo Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów wpisanej do księgi zasad prawnych z dnia 23 października 1982 r. (OSNCP 1983, z. 2-3, poz. 20). Argumentację zawartą w uzasadnieniu tej uchwały podziela obecny skład Sądu Najwyższego. W konsekwencji należy uznać, że samoistna uchwała nr 24 Rady Ministrów nie ma wprost zastosowania do pracowników spółdzielni.Przepisy uchwały nr 24 mogłyby mieć zastosowanie do spółdzielni tylko wtedy, gdyby:1) kwoty wypłacane z tytułu rekompensat przez spółdzielnię były refinansowane z budżetu Skarbu Państwa. Z przepisu § 26 uchwały nr 24 jednak wynika, że wypłata rekompensat, między innymi pracownikom, obciąża koszty działalności uspołecznionego zakładu pracy, a więc ma wpływ na wysokość zysków. W tej sytuacji Rada Ministrów nie mogła bez delegacji ustawowej zobowiązać nie podlegające jej samofinansujące się spółdzielnie do wypłat rekompensat, gdyż bez upoważnienia ustawowego nie jest uprawniona do dysponowania funduszami tych jednostek (art. 2 § 2 prawa spółdzielczego);2) na podstawie art. 162 pkt 11 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (która obowiązywała w chwili wejścia w życie uchwały nr 24 - art. 280 prawa spółdzielczego) centralny związek spółdzielni - w wykonaniu zalecenia zawartego w § 35 uchwały nr 24 - mógł podjąć decyzję o stosowaniu przepisów uchwały nr 24 w zrzeszonych w tym związku spółdzielniach. Podjęcie takiej decyzji przez centralny związek zobowiązywałoby spółdzielnie do stosowania wprost przepisów uchwały nr 24. Jeżeli jednak taka decyzja nie została podjęta do dnia 31 grudnia 1982 r., tj. do dnia wejścia w życie prawa spółdzielczego (art. 281 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.), decyzję o wypłacie rekompensat mógł podjąć tylko odpowiedni organ spółdzielni. Oczywistym natomiast jest, że jeżeli spółdzielnia mogła w ogóle nie stosować uchwały nr 24 w przedmiocie wypłaty rekompensat, to tym bardziej mogła wprowadzić ją w ograniczonym zakresie lub z pewnymi modyfikacjami.Z powyższych względów na drugie pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w pkt 2 uchwały.