III PZP 47/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: K. Marowski, J. Krzyżanowski, W. Glabisz (sprawozdawca), S. Rejman, W. Winawer, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL i zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych w sprawie z powództwa Zdzisława J. i innych przeciwko Stoczni w G. o zapłatę za godziny nadliczbowe i po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 1 grudnia 1967 r. następującego zagadnienia prawnego:"Czy pracownikowi przysługuje wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych za czas uczestniczenia - poza normalnymi godzinami pracy - w szkoleniu okresowym z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, zorganizowanym przez zakład pracy zgodnie z układem zbiorowym pracy (art. 58 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego)?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:Pracownikom, którzy są objęci układem zbiorowym o pracę dla przemysłu metalowego, nie przysługuje wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych za czas uczestnictwa - poza normalnymi godzinami pracy - w szkoleniu okresowym z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy zorganizowanym przez zakład pracy (art. 28 ust. 3 ustawy o bhp i art. 58 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:W czasie od 20.X.1966 r. do 20.I.1967 r. powodowie, pracownicy Stoczni, uczestniczyli w obowiązkowych przyzakładowych, okresowych kursach szkoleniowych z zakresu bhp, zorganizowanych przez dyrekcję Stoczni w G. Kursy odbywały się po godzinach pracy; czas trwania kursu był ustalony ogółem na 28 godzin.Powodowie dochodzą wynagrodzenia za godziny nadliczbowe. Sąd Wojewódzki w Gdańsku powództwo oddalił. Powodowie wnieśli rewizję, domagając się zmiany zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego i uwzględnienia powództwa.Prokurator Generalny i Centralna Rada Związków Zawodowych, dopuszczona do udziału w sprawie na podstawie art. 63 k.p.c., wyrazili pogląd, że wynagrodzenie, o którym mowa w przedstawionym zagadnieniu prawnym, nie przysługuje.Odpowiedź Sądu Najwyższego opiera się na następujących rozważaniach:IPogląd, że pracownikom uczęszczającym poza godzinami pracy na przyzakładowe kursy okresowe z zakresu bhp przysługuje z tego tytułu wynagrodzenie - nawet wówczas, gdy szczególne przepisy albo umowy nie przewidują wynagrodzenia - jest nietrafny. Pogląd ten opiera się w gruncie rzeczy na budzącym zastrzeżenia założeniu, że pracownicy szkolący się (uczący się) na kursach z zakresu bhp lub na innych kursach szkoleniowych pełnią pracę albo znajdują się w gotowości do jej pełnienia. Umowa o pracę jest jedną z umów o świadczeniu usług, w myśl której pracownik zobowiązuje się do pełnienia pracy za wynagrodzeniem. Natomiast osoba pobierająca naukę (szkolona) nie świadczy w zasadzie usług; usługi świadczy tu raczej uczący (nauczyciel, wykładowca, instruktor). Oczywiście na podstawie umowy, szczególnego przepisu lub ustalonego zwyczaju może wynikać obowiązek zakładu pracy zapłaty wynagrodzenia z tego tytułu i istotnie w niektórych wypadkach obowiązek taki jest przewidziany, zwłaszcza gdy szkolenie jest połączone ze znaczną utratą czasu, wysiłkiem, a nawet z pewnym niebezpieczeństwem. Tego rodzaju zapłatę otrzymują np. uczestnicy szkolenia straży pożarnej, straży przemysłowej itp.Osoba szkolona na kursach okresowych w zakresie bhp, przewidzianych w art. 28 ust. 3 ustawy o bhp, nie ma obowiązku świadczenia pracy, lecz tylko szkolenia się, a więc nie zachodzi tu gotowość do świadczenia pracy i w konsekwencji nie mają zastosowania przepisy art. 2 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy. Tego rodzaju szkolenie okresowe nie musi się więc odbywać w godzinach pracy, lecz - jeżeli szczególne przepisy lub umowy nie przewidują inaczej - może się odbywać poza godzinami pracy. Dlatego też pismo okólne nr 53 Prezesa Rady Ministrów z dn. 2.X.1962 r., które przewiduje, że wszelkie kursy szkoleniowe powinny się odbywać poza godzinami pracy, nie jest sprzeczne ani z przepisami, ani z zasadami prawa pracy. Także z przepisami tymi i zasadami nie jest sprzeczne wyjaśnienie nr 4 Komitetu Pracy i Płac z dn. 16.X.1963 r., wydane w porozumieniu z CRZZ, a stwierdzające, że udział w okresowych kursach szkoleniowych nie jest świadczeniem pracy (nie podlega zatem wliczeniu do czasu pracy) oraz że pracownikowi uczęszczającemu na takie kursy (w szczególności na kursy z zakresu bhp bez odrywania od pracy) nie przysługuje z tego tytułu wynagrodzenie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.Także zarządzenie Prezesa Rady Ministrów nr 160 z dn. 5.VII.1954 r. w sprawie zasad organizowania, prowadzenia i finansowania kursowego doszkalania zawodowego (M.P. Nr A-67, poz. 849; zmiany: M.P. z 1955 r. Nr 36, poz. 351, z 1956 r. Nr 79, poz. 957, z 1958 r. Nr 11, poz. 67 i z 1962 r. Nr 21, poz. 93) przewiduje w § 5 (w brzmieniu ustalonym w 1962 r.), że pracowników należy doszkalać w zasadzie na kursach bez odrywania ich od pracy, tzn. poza godzinami pracy. Zarządzenie to przewiduje też organizowanie innego rodzaju kursów, a mianowicie w ośrodkach kursowych z oderwaniem od pracy. Omawiane zarządzenie przewiduje wynagrodzenie (w zasadzie takie, jakie przysługuje w czasie urlopu wypoczynkowego) jedynie dla uczestników kursów w ośrodkach kursowych z oderwaniem od pracy, natomiast nie przewiduje wynagrodzenia dla uczestników kursów określonych w § 5, tzn. kursów przyzakładowych bez oderwania od pracy, w jakich właśnie uczestniczyli powodowie i o jakich mowa w pytaniu prawnym.Przeprowadzenie szkolenia i doszkalania pracowników w zakresie bhp przewiduje też uchwała nr 592 Prezydium Rządu z dn. 1.VIII.1953 r. (M.P. Nr A-83, poz. 979) oraz zarządzenie Prezesa Rady Ministrów nr 148 z dn. 27.VI.1955 r. w sprawie organizowania, prowadzenia i finansowania szkolenia kursowego w zakresie bhp (M.P. Nr 60, poz. 725). Zarządzenie to przewiduje w szczególności kursy szkoleniowe bez odrywania od pracy, organizowane w zakładach pracy w czasie wolnym od zajęć zawodowych.Zarządzenia te nie utraciły dotychczas mocy obowiązującej (art. 51 ust. 2 ustawy o bhp), a jak już zaznaczono, nie przewidują one zapłaty wynagrodzenia uczestnikom kursów przyzakładowych bez oderwania ich od pracy.Zrozumiałą jest rzeczą, że powyższe rozważania nie dotyczą tych wszystkich wypadków, gdy zachodzi wzajemna wymiana usług, tzn. gdy osoba pobierająca naukę lub szkolona świadczy jednocześnie na rzecz osoby lub zakładu szkolącego usługi, jak np. uczniowie rzemieślnicy, młodociani zatrudnieni przez zakład pracy w celu nauki itp., którzy ucząc się zawodu, jednocześnie wykonują pracę. Rozważania niniejsze nie dotyczą też wstępnego szkolenia nowo przyjętego pracownika, które w ustalonej praktyce zakładów pracy odbywa się w normalnych godzinach pracy.IISpór, na tle którego wyłoniło się niniejszej zagadnienie prawne, dotyczy uczestnictwa pracowników Stoczni na kursach szkoleniowych w zakresie bhp w czasie od 20.X.1966 r. do 20.I.1967 r., a zatem w okresie, gdy obowiązywała już ustawa z dn. 30.III.1965 r. o bhp (Dz. U. Nr 13, poz. 91). Szkolenie do stanowiło więc praktyczną realizację przepisów tej ustawy. Powyższe przepisy wkładają na zakład pracy obowiązek prowadzenia m.in. szkolenia okresowego w zakresie bhp (art. 28 ust. 3), a na pracowników - obowiązek brania udziału w szkoleniu i instruktażu w zakresie bhp, znajomości obowiązujących w tym zakresie przepisów oraz poddawania się wymaganym egzaminom sprawdzającym wiadomości (art. 36 pkt 5). Są to więc ustawowe przepisy bezwzględnie obowiązujące.Organizując kursy okresowe w zakresie bhp, dyrekcja zakładu pracy wykonuje zatem przewidziany ustawowo obowiązek, a na wypadek jego niewykonania grożą kierownikom zakładu pracy przewidziane w ustawie o bhp sankcje karne. Pracownik zaś, który odmawia wykonania ustawowego obowiązku przewidzianego w art. 36 pkt 5 ustawy o bhp, traci szanse awansowania, a także w niektórych wypadkach może nawet nastąpić zawiniona przez niego utrata uprawnień, koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku, zgodnie bowiem z art. 28 ust. 1 ustawy o bhp pracowników nie przeszkolonych nie wolno zakładowi pracy dopuszczać do poszczególnych stanowisk pracy wymagających dobrej znajomości przepisów i zasad bhp. Także inspektor pracy może zakazać dalszego zatrudniania takiego pracownika na danym stanowisku. Zupełnie błędny jest zatem pogląd, że ustawa o bhp wkłada obowiązki tylko na zakład pracy, natomiast nie wkłada ich na pracowników. Treść przepisu art. 36 pkt 5 ustawy o bhp przewidującego obowiązek pracownika uczestniczenia w szkoleniu wskazuje na to, że szkolenie pracownika nie jest jednoznaczne ze świadczeniem przez niego pracy, lecz że jest ono obowiązkiem szczególnym. W przeciwnym bowiem wypadku przepis art. 36 pkt 5 byłby zbędny, skoro świadczenie pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika, przewidzianym wyraźnie w istniejących już przed wydaniem ustawy o bhp aktach prawnych.Uznanie za trafny poglądu, że okresowe szkolenie przyzakładowe może się odbywać wyłącznie w godzinach przeznaczonych na świadczenia pracy, w przeciwnym bowiem razie zakład pracy musi uiszczać wynagrodzenie jak za pracę w godzinach nadliczbowych - byłoby w ostatecznym wyniku jednoznaczne z przerzuceniem wszelkich obowiązków dotyczących okresowego szkolenia bhp, przewidzianych w ustawie o bhp, na zakłady pracy, co jest wyraźnie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami tej ustawy, które wkładają określone obowiązki nie tylko na zakłady pracy, ale i na pracowników. Ustawa o bhp nie przewiduje, żeby okresowe szkolenie bhp odbywało się w godzinach pracy.Ustawa o bhp nie zawiera też przepisów przewidujących prawa pracowników do żądania wynagrodzenia za uczestnictwo w kursach okresowych z zakresu bhp. Z przepisów art. 8 i 28 ust. 2 i 3 ustawy o bhp wynika zasada, że szkolenie pracowników odbywa się na koszt zakładu pracy. Nie oznacza to jednak, że pracownikom szkolonym przysługuje wynagrodzenie za godziny uczestnictwa w szkoleniu.IIIPowodowie w sprawie niniejszej powołują się przede wszystkim na postanowienia układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego, zwłaszcza na jego art. 58 ust. 2. Powyższy art. 58 ust. 2 głosi, że "co najmniej raz do roku dyrekcja zobowiązana jest organizować okresowe szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy".W art. 58 ust. 2 (ani w innych postanowieniach powyższego układu zbiorowego pracy) nie ma mowy o tym, aby okresowe szkolenie odbywało się w godzinach pracy lub aby pracownicy otrzymywali za uczestnictwo w kursach wynagrodzenie, w szczególności takie, jakie przysługuje za pracę w godzinach nadliczbowych. Natomiast układ zbiorowy pracy przewiduje jedynie w art. 19 ust. 3 wynagrodzenie (takie, jakie przysługuje w czasie urlopu wypoczynkowego) w razie uczestnictwa w innym typie szkolenia, mianowicie szkolenia w ośrodkach kursowych z oderwaniem od pracy, o którym mowa jest w cytowanym wyżej zarządzeniu nr 160 Prezesa Rady Ministrów z dn. 5.VII.1954 r. (z późniejszymi zmianami), przewidującym również tego rodzaju wynagrodzenie dla uczestników kursów z oderwaniem od pracy. Postanowienia art. 19 ust. 3 układu zbiorowego są zatem zupełnie zbieżne z przepisami tego ostatniego zarządzenia i nie przekraczają jego ram. Powyższy art. 19 układu zbiorowego pracy nie przewiduje natomiast (tak samo jak i cytowane zarządzenie) wynagrodzenia dla uczestników kursu okresowego przy zakładzie pracy, którzy nie są oderwani od pracy i którzy - w przeciwieństwie do uczestników kursu w ośrodku kursowym nie pełniących pracy w okresie trwania kursu - otrzymują normalne wynagrodzenie.Okresowe szkolenie pracowników Stoczni w czasie od października 1966 r. do stycznia 1967 r. stanowiło przede wszystkim realizację ciążących na zakładzie pracy i pracownikach obowiązków przewidzianych w ustawie o bhp, obowiązki zaś te kształtowałyby się tak samo, gdyby układ zbiorowy pracy artykułu 58 ust. 2 w ogóle nie zawierał. W aktualnym stanie prawnym i przy aktualnym brzmieniu art. 58 ust. 2 układu zbiorowego pracy, artykuł ten, zbieżny w swej treści z obowiązującym przepisem ustawowym, nie rodzi żadnych dalszych praw i obowiązków poza istniejącymi już z mocy art. 21 ust. 2 i art. 36 pkt 5 ustawy o bhp.Przy istniejącym tu zbiegu źródeł powstania obowiązków zorganizowania przez zakład pracy szkolenia okresowego bhp i uczestniczenia pracowników w tym szkoleniu - podstawowym źródłem jest określający wyraźnie te obowiązki przepis ustawy.IVNależy się zastrzec, że zakład pracy, organizując szkolenie z zakresu bhp lub inne szkolenie, może osobno umówić się z pracownikami co do kwestii odpłatności za czas spędzony na takim szkoleniu. Będzie to mieć miejsce zwłaszcza w tych wypadkach, w których na skutek nagłej zmiany technicznych warunków pracy, zainstalowania nowych maszyn i urządzeń lub wprowadzenia nowej technologii dotychczasowe przygotowanie zawodowe pracowników albo dotychczasowa znajomość metod bezpiecznej i higienicznej pracy okażą się niewystarczające. Przeszkolenie pracowników bez dodatkowego obciążania pracowników jest wówczas z reguły obowiązkiem zakładu pracy. Zagadnienie to wykracza jednak poza granicę przedstawionego pytania prawnego.VW związku z wywodami powodów, że przeprowadzenie obowiązkowego okresowego szkolenia w zakresie bhp odbywało się kosztem ich zdrowia i kosztem rodziny (dzieci, którym obecność pracownika, ojca lub matki, w domu jest potrzebna) zaznaczyć należy, że powyższe wywody nie są z punktu widzenia dobra społecznego i samych pracowników przekonywające. Szkolenie w zakresie bhp ma bowiem przede wszystkim na celu zabezpieczenie pracowników od wypadków w pracy, a więc od utraty zdrowia, jak również zabezpieczenie rodziny pracownika od utraty żywiciela i wychowawcy. Jak to wynika z przedstawionego wyżej stanu faktycznego, roczne szkolenie okresowe w zakresie bhp w Stoczni w G. odbywało się łącznie przez około 30 godzin w ciągu 3 miesięcy, a więc najwyżej po około 10 godzin w każdym z tych trzech miesięcy, nie stanowiło więc nadmiernego obciążenia czasu przeznaczonego na sprawy osobiste i odpoczynek czy też zagrożenia zdrowia pracowników.Nie ulega wątpliwości, że korzyści dla zakładu pracy wynikające ze szkolenia okresowego w zakresie bhp są znaczne. Korzyść ta jest jednak obustronna, bo nie tylko zakładu pracy, ale i pracowników. U należycie przeszkolonych w zakresie bhp pracowników zmniejsza się wydatnie niebezpieczeństwo doznania uszkodzenia zdrowia wskutek wypadku. Nie tracą też oni możliwości awansowania. Należy dodać, że w niektórych wypadkach szkolenie to zapobiega nawet utracie uprawnień koniecznych do zajmowania danego stanowiska (art. 28 ust. 1 ustawy o bhp).Pogląd, że ze szkolenia bhp odnosi korzyść wyłącznie zakład pracy, nie jest zatem trafny.