III URN 4/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Brzeziński, T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisławy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w P. o jednorazowe świadczenie z tytułu wypadku w gospodarstwie rolnym, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 1 kwietnia 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePozwany Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawczyni prawa do jednorazowego świadczenia z tytułu wypadku, któremu uległa w dniu 28.VII.1979 r. przy pracy w gospodarstwie rolnym swego syna, uznawszy, że wnioskodawczyni nie spełnia warunku określonego w art. 26 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), nie pozostaje bowiem na wyłącznym utrzymaniu syna, gdyż pobiera rentę rodzinną po mężu, przewidzianą ustawą o p.z.e.Na skutek odwołania wnioskodawczyni Rada Nadzorcza Oddziału ZUS wymienioną decyzję zmieniła i uznała, że odwołująca się wnioskodawczyni nie jest wyłączona z grona uprawnionych do świadczeń powypadkowych.Zdaniem Rady Nadzorczej powołany przez organ rentowy przepis nie wymaga, aby uprawniony członek rodziny pozostawał na wyłącznym utrzymaniu rolnika. Otrzymywana przez wnioskodawczynię renta nie wystarcza na samodzielne utrzymanie. Wnioskodawczyni pozostaje na utrzymaniu syna, chociaż na podstawie jej wieku sądzić należy, że jest pełnosprawna, pracuje w charakterze członka rodziny przy pracach związanych z rolnictwem i zamieszkuje z synem w jego gospodarstwie rolnym - jest więc pełnoprawnym członkiem rodziny rolnika.Odwołanie organu rentowego od orzeczenia Rady Nadzorczej zostało oddalone wyrokiem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który podzielił w całości pogląd, wyrażony w uzasadnieniu orzeczenia Rady Nadzorczej.Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku zarzucił rażące naruszenie art. 26 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) w związku z § 3 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika (pracownicy) (Dz. U. Nr 42, poz. 200 z późn. zm.), jak również naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i na podstawie art. 421 § 2 oraz art. 422 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie wymienionego wyroku oraz poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i oddalenie odwołania wnioskodawczyni od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.Według wyrażonego w rewizji nadzwyczajnej poglądu zawarte w art. 26 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników wyrażenie "pozostaje na utrzymaniu" ma ustaloną treść w ustawodawstwie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W szczególności jest powtórzeniem zwrotu stosowanego w art. 32 ust. 2, jak również art. 35 pkt 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z dnia 23 stycznia 1968 r. oraz w odpowiednich przepisach poprzednio obowiązującego dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o p.z.e. Zwrot ten został zdefiniowany w § 2 i § 3 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika (pracownicy) (Dz. U. Nr 42, poz. 200; zm.: Dz. U. z 1962 r. Nr 41 poz. 167). Rozporządzenie to zachowało moc obowiązującą na podstawie art. 125 ustawy o p.z.e. i według przepisu art. 125 ustawy o p.z.e. stosuje się je odpowiednio przy ustalaniu świadczeń z zakresu ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz ubezpieczenia rodzinnego, a w konsekwencji również w sprawach nie unormowanych odrębnie ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym rolników, świadczeń zasiłkowych oraz z tytułu wypadków przy pracy.Wymienione rozporządzenie z § 3 ust. 1 pkt 4 przyjmuje, że rodzice nie pozostają na utrzymaniu pracownika (w konkretnej sytuacji - rolnika) i że pracownik (rolnik) nie przyczyniał się w sposób istotny do ich utrzymania, gdy pobierali rentę - i to bez względu na jej wysokość.Jest to domniemanie ustawowe, które nie dopuszcza przeciwdowodu. Skarżący podnosi, że wnioskodawczyni pobierała rentę rodzinną z ustawy o p.z.e. po zmarłym mężu; jak z akt wynika, decyzją z dnia 2.V.1977 r. renta została podwyższona od dnia 1.I.1979 r. do kwoty - 1.400 zł, a w latach następnych do 1.600 zł. W stosunkach wiejskich jest to kwota w znacznej mierze pokrywająca koszty utrzymania jednej osoby.Przyjęcie w przedstawionej kwestii poglądu reprezentowanego przez Sąd i Radę Nadzorczą oznaczałoby w praktyce objęcie świadczeniami z tytułu wypadków przy pracy w gospodarstwach rolnych ogółu rolników - rencistów, którzy przekazali swoje gospodarstwo następcom i wykonują w tych gospodarstwach stale lub dorywczo różne prace. Tego rodzaju rozwiązanie nie znajduje żadnego uzasadnienia w podstawowych założeniach ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników.Zaskarżony wyrok narusza również - zdaniem skarżącego organu - interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, gdyż posiada znaczenie rozstrzygnięcia o charakterze precedensu, a ponadto orzeka o wypłacie stosunkowo znacznej kwoty pieniężnej obciążającej bezpodstawnie fundusze społeczne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, jeżeli kwestionuje prawidłowość ustalenia zawartego w orzeczeniu Rady Nadzorczej, aprobowanego przez Okręgowy Sąd, że wnioskodawczyni pozostaje na utrzymaniu syna, lecz tylko częściowo na podstawie przytoczonych w niej przesłanek. Wprawdzie bowiem trafnie organ skarżący wywodzi, że pojęcie pozostawania na utrzymaniu jest znane w ustawodawstwie z zakresu ubezpieczeń społecznych i dla jego wyjaśnienia nie można pomijać treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika (pracownicy) (Dz. U. Nr 42, poz. 200; zm.: 1962 r. Nr 41, poz. 167). Rozporządzenie to jednak do rozpoznawanego przypadku ma jedynie odpowiednie zastosowanie zgodnie z zasadą wyrażoną w przepisie art. 36 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin i przy uwzględnieniu specyfiki stosunków wiejskich w gospodarstwach rolnych oraz czasu, w jakim przepisy tego rozporządzenia stosujemy. Na przykład można bez zastrzeżeń stosować statuowaną w § 2 cyt. rozporządzenia zasadę, że przez pozostawanie rodziców lub męża na utrzymaniu zmarłego pracownika należy rozumieć nie tylko pozostawanie na całkowitym jego utrzymaniu, lecz również sytuację, gdy pracownik w sposób istotny przyczyniał się do ich utrzymania. Natomiast już tylko odpowiednio można stosować przepis § 3 tego rozporządzenia wyliczający sytuację, które wyłączają możliwość przyjęcia, że rodzice lub mąż pozostawali na utrzymaniu pracownika. Jeżeli bowiem można się zgodzić, że taką negatywną przesłankę stanowi prowadzenie przez te osoby przedsiębiorstwa przemysłowego: handlowego lub rzemieślniczego, to już inne przesłanki mogą być traktowane jedynie jako pewne wskazania interpretacyjne dla uznania osiąganego dochodu jako wyłączającego pozostawanie na czyimś utrzymaniu. Przykładowo, zarobek miesięczny w wysokości 500 zł, wymieniony w § 3 ust. 1 pkt 3 lub pkt 5 cyt. rozporządzenia uzasadniający w roku 1958 przyjęcie, że wyłączał on uznanie pozostawania na utrzymaniu innej osoby, jest nieadekwatny do sytuacji obecnej, w której podana kwota nie sięga nawet - co bez dokonywania szczegółowych wyliczeń można założyć - połowy minimum socjalnego, nawet przy uwzględnieniu warunków życia na wsi. Sam fakt pobierania renty bez względu na jej wysokość - wbrew odmiennemu poglądowi wyrażonemu w rewizji nadzwyczajnej - nie będzie zawsze stanowić przesłanki negatywnej.Dopiero wszechstronne rozważenie okoliczności konkretnego przypadku może dać - z przyczyn wyżej powołanych - podstawę do ustalenia, czy dana osoba pozostawała na całkowitym utrzymaniu rolnika albo czy rolnik w sposób istotny przyczyniał się do jej utrzymania. Odpowiednio wysoki dochód własny będzie mógł stanowić przesłankę negatywną w tym zakresie.Okręgowy Sąd, podobnie jak Rada Nadzorcza ograniczyły się wyłącznie w swych rozważaniach do wysokości renty rodzinnej pobieranej przez wnioskodawczynię. Ale także ta okoliczność nie została należycie wyjaśniona, czego dowodem jest choćby to, że wysokość tej renty jest różnie oceniana przez Sąd i przez organ wnoszący rewizję nadzwyczajną.Przede wszystkim należy wyjaśnić rzeczywistą wysokość pobieranej renty rodzinnej. Wprawdzie z tzw. decyzji podwyższającej rentę Oddziału ZUS w Poznaniu z dnia 2.V.1977 r. wynika, że renta ta wynosiła w latach 1977-1980 od 1.025 zł do 1.400 zł, jednakże wnioskodawczyni pobiera jedynie 513 zł miesięcznie z uwagi na dokonywane potrącenia, jak głosi rubryka 5 tej decyzji. Charakter tych potrąceń i ich wysokość nie zostały dotychczas wyjaśnione.W odwołaniu do Rady Nadzorczej podana jest wysokość renty na 638 zł, jednocześnie zaś wnioskodawczyni twierdzi, że zdała gospodarstwo rolne synowi. Okoliczność ta, w szczególności czy i w jakiej wysokości wnioskodawczyni pobiera rentę z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego, również wymaga wyjaśnienia.Wreszcie nie została dotychczas wyjaśniona kwestia, w jakim stopniu syn przyczyniał się do utrzymania wnioskodawczyni, w szczególności czy w sposób istotny, to znaczy w stopniu przewyższającym 50% ogółu kosztów jej utrzymania.Ponieważ przytoczonych wyżej istotnych spornych okoliczności Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśniał, należało zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać temuż Sądowi do ponownego rozpoznania (art. 83 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych w związku z art. 277 § 2 k.p.). Należało też zgodzić się ze stanowiskiem rewizji nadzwyczajnej, iż zaskarżony wyrok z przyczyn w niej podanych narusza także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.