III UZP 1/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. W., w sprawie z wniosku Stanisława C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku w drodze do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 28 grudnia 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych."Czy w sprawie dotyczącej postępowania związanego z żądaniem zgłoszonym przez pracownika jednorazowego odszkodowania z tytułu doznanego uszczerbku na zdrowiu w związku z wypadkiem w drodze do pracy do orzeczenia o wydatkach związanych z czynnościami podejmowanymi w toku postępowania ma zastosowanie przepis art. 39 § 2, czy też przepis art. 81 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych?"uchwalił:W toczącej się przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych sprawie o jednorazowe odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu wywołanego wypadkiem w drodze do pracy (art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - Dz. U. Nr 20, poz. 105) ma zastosowanie przepis art. 81 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.). Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca był pracownikiem Z. Fabryki Mebli w Z. i w dniu 31.V.1979 r. uległ wypadkowi w drodze do pracy, polegającym na ogólnym potłuczeniu i złamaniu prawej ręki. W niniejszej sprawie domagał się - w związku z tym wypadkiem - od Oddziału ZUS w B. odszkodowania. Obwodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w B. uznała, że wypadek wywołał 10% stałego uszczerbku na zdrowiu wnioskodawcy, w związku z czym Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. decyzją z dnia 17.X.1979 r. przyznał wnioskodawcy, na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) 5.000 zł tytułem odszkodowania. Od tej decyzji odwołanie złożył wnioskodawca twierdząc, że wypadek wywołał dalej idące skutki i że - w związku z tym - przyznane mu odszkodowanie powinno być wyższe. W toku postępowania przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych złożył opinię lekarz - biegły sądowy, który potwierdził stanowisko zajęte przez KIZ i zażądał przyznania mu za złożenie opinii stosownego wynagrodzenia.W takiej sytuacji Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 81 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) ma treść następującą: "Wydatki związane z czynnościami podejmowanymi w toku postępowania ponosi Skarb Państwa". Przepis ten umieszczony został w Oddziale 4 Rozdziału 2 powołanej wyżej ustawy obejmującym "Przepisy odrębne o postępowaniu w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego" i niewątpliwie odnosi się do tego rodzaju postępowania. Wyjaśnienie przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego zależy więc od odpowiedzi na pytanie, czy sprawa, w której pracownik domaga się od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznania mu przewidzianego w art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) jednorazowego odszkodowania z tytułu uszczerbku na zdrowiu, jakiego pracownik doznał w drodze do pracy, jest sprawą "o świadczenie pieniężne z ubezpieczenia społecznego" w rozumieniu przepisów Oddziału 4 Rozdziału 2 powołanej wyżej ustawy. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Przepis art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) wyjaśnia, że użyte w tej ustawie określenie: "świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego" oznacza przewidziane przepisami emerytury, renty inwalidzkie lub rodzinne, dodatki do emerytury lub renty, świadczenia rentowe z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, zasiłki pogrzebowe, zasiłki rodzinne, chorobowe lub połogowe i inne, wynikające ze stosunku ubezpieczenia społecznego, jak również świadczenia pieniężne wynikające z odrębnych systemów emerytalnych i rentowych oraz świadczenia odszkodowawcze z tytułu wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową lub służbą w Milicji Obywatelskiej albo Służbie Więziennej.W wyliczeniu tym nie zostało wprawdzie wymienione bezpośrednio przysługujące pracownikowi od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odszkodowanie z tytułu doznanego przez pracownika uszczerbku na zdrowiu w związku z wypadkiem w drodze do pracy - w rozumieniu przepisu art. 40 ustawy wypadkowej z r. 1975 - należy jednak przyjąć, że świadczenie to mieści się w ramach szerszego pojęcia "innych" świadczeń, o jakich mowa w cytowanym przepisie art. 13 pkt 3 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych. Ustawa z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych jest ustawą wcześniejszą w porównaniu z ustawą z dnia 19 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jest więc zrozumiałe, że nie mogła w sposób precyzyjny nawiązywać do rozwiązań prawnych przyjętych w ustawie wypadkowej z roku 1975. Ustawa o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych posługuje się pojęciem "świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego" nie w znaczeniu teoretycznym, lecz na praktyczny użytek postępowania objętego unormowaniami tej ustawy. Z tego zaś punktu widzenia nie jest istotne, czy - teoretycznie biorąc - odszkodowanie wypłacone przez Zakład Ubezpieczenia Społecznego pracownikowi, które uległ wypadkowi w drodze do pracy, ma charakter świadczenia z "ubezpieczenia społecznego" czy z zaopatrzenia społecznego. Na przykład teoretycznie również rzecz biorąc - wedle kryteriów przyjętych przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Zabezpieczenia Społecznego - ubezpieczenie od wypadków przy pracy i chorób zawodowych stanowi jeden z działów ubezpieczeń społecznych (por. E. Borowczyk: Rozwój systemów zabezpieczenia społecznego w latach 1974-1978, "Polityka Społeczna" 1979, z. 7). Na gruncie zaś rozwiązań przyjętych przez art. 248 k.p. i art. 13 pkt 3 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych sprawa, w ramach której pracownik poszukuje od swego zakładu pracy odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy, nie jest sprawą o "świadczenie pieniężne z ubezpieczenia społecznego", do której mógłby mieć zastosowanie przepis art. 81 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, lecz jest sprawą "ze stosunku pracy" i ma do niej zastosowanie przepis art. 39 § 2 tejże ustawy. Tradycyjnymi świadczeniami z ubezpieczenia społecznego są - jak wiadomo - zasiłki chorobowe, macierzyńskie, opiekuńcze, rodzinne, pogrzebowe, emerytury i renty inwalidzkie, renty rodzinne oraz dodatki do emerytur i rent. Nie jest to jednak katalog zamknięty. Pojęcie świadczeń z ubezpieczenia społecznego powstało w okresie, gdy świadczenia te miały niewątpliwie charakter świadczeń wzajemnych instytucji ubezpieczającej w zamian za płacone tej instytucji składki. W dalszym rozwoju wydarzeń stosunek między składkami a świadczeniami z ubezpieczenia społecznego ulegał zmianom, a w naszych stosunkach społecznych składki nie odgrywają już roli decydującej - w każdym razie w odniesieniu do pracowniczych świadczeń "ubezpieczeniowych" - choć zakres świadczeń, o jakich mowa, nie tylko nie uległ uszczupleniu, lecz przeciwnie, rozszerza się. Równocześnie dają się zauważyć przesunięcia w zakresie podmiotów, które świadczenia te obowiązane są realizować w stosunku do osób uprawnionych. Także zakres działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozszerza się i wykracza poza ramy podstawowej jego funkcji, jaką jest realizacja uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Oddziałom ZUS powierzono m.in. wypłacanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, rent dla byłych właścicieli przedsiębiorstw, aptek itp., choć nie są to świadczenia z ubezpieczenia społecznego w ścisłym, a zwłaszcza w tradycyjnym znaczeniu tego pojęcia. W konsekwencji dla przyjęcia, że chodzi w konkretnej sytuacji o świadczenie "z ubezpieczenia społecznego" nie wystarcza stwierdzenie, że świadczenie to wypłacane jest przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Dawnym tradycyjnym pojęciem "świadczeń z ubezpieczenia społecznego" nie zawsze można precyzyjnie określić treści świadczeń, wypłacanych poszczególnym członkom społeczeństwa z funduszów społecznych w trudnych sytuacjach życiowych. Z tej m.in. przyczyny teoria prawa wskazuje na potrzebę posługiwania się obok pojęcia świadczeń "z ubezpieczenia społecznego" także pojęciem świadczeń z "zaopatrzenia społecznego" i świadczeń "z pomocy społecznej". Wszystkie te świadczenia mieścić się mają w ramach pojęcia świadczeń z "zabezpieczenia społecznego" (...). Ustawodawstwo polskie wszakże nie określa treści pojęcia "zabezpieczenia społecznego", choć wspomina o nim w art. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.). W sytuacji takiej, gdy dawne pojęcia ulegają przeobrażeniom, a nowe nie ukształtowały się jeszcze w sposób dostatecznie precyzyjny, i w obliczu zadań, jakie ma do spełnienia ustawa z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, istnieją podstawy do wniosku, że zawarte w Oddziale 4, Rozdziału 2 tej ustawy wyrażenie "sprawy o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego" odnosi się - w każdym razie - do wszystkich spraw, w których przysługuje odwołanie od decyzji oddziałów ZUS i od orzeczeń rad nadzorczych oddziałów ZUS do okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych, bez względu na to, czy - z teoretycznego punktu widzenia - sporne świadczenie jest świadczeniem "z ubezpieczenia społecznego" w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia, czy świadczeniem "z zaopatrzenia społecznego". Z tego również punktu widzenia nie jest w niniejszej sprawie konieczne wnikanie, czy dochodzone przez wnioskodawcę świadczenie ma charakter świadczenia "z ubezpieczenia społecznego" w tradycyjnym znaczeniu tego pojęcia, czy świadczenia z "zaopatrzenia społecznego", skoro zarówno w jednej, jak i w drugiej sytuacji byłyby podstawy do uznania tej sprawy za sprawę "o świadczenie pieniężne z ubezpieczenia społecznego" w rozumieniu Oddziału 4 Rozdziału 2 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie ma - i słusznie - wątpliwości co do tego, że rozpoznanie odwołania wnioskodawcy należy do właściwości tegoż Sądu. Wątpliwości Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyłoniły się na gruncie rozbieżnej praktyki stosowanej w tym Sądzie przez poszczególne składy orzekające przy ocenie zakresu działania przepisów art. 39 § 2 oraz art. 81 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, a także w związku ze zjawiskiem bezzasadnego odwoływania się przez poszukujących świadczeń od niekorzystnych dla nich decyzji oddziałów ZUS i koniecznością przeprowadzenia kosztownych opinii biegłych. Okoliczności te jednak nie mogą uzasadniać odpowiedzi odmiennej. W sytuacjach bowiem, w których przepis art. 81 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych ma zastosowanie - a jak wynika z przedstawionych wyżej rozważań - ma on zastosowanie w stanie faktycznym, o jaki chodzi w niniejszej sprawie - wszelkie wydatki związane z czynnościami podejmowanymi w toku postępowania przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych ponieść musi Skarb Państwa, choćby nawet względy ekonomiczne podsuwały de lege ferenda możliwości innych rozwiązań. Ważne funkcje, jakie spełniają rozważane świadczenia w społeczeństwie socjalistycznym de lege lata, uzasadniają obciążenie budżetu Państwa wydatkami związanymi z koniecznością wszechstronnego wyjaśnienia spornych okoliczności, choćby nawet dochodzący świadczeń bezpodstawnie czuł się pokrzywdzony decyzją organu orzekającego w I instancji. Podobne rozwiązania występują zresztą również w systemach prawnych innych państw socjalistycznych (por. np. § 305 kodeksu pracy Niemieckiej Republiki Demokratycznej z dnia 16 czerwca 1977 r.).