III UZP 14/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie SN: S. Szymańska (sprawozdawca), Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Józefa N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 10 października 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 27 lipca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy emerytura nauczycielska, przyznana przed dniem 31 sierpnia 1976 r. od podstawy wymiaru stanowiącej uposażenie zasadnicze ustalone według stawek przewidzianych od dnia 1 września 1976 r. (V etapu podwyżki uposażeń nauczycielskich) dla grupy i szczebla przysługującego nauczycielowi w ostatnim miesiącu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę, jest świadczeniem, które uległo ponownemu ustaleniu na podstawie wyższych zarobków w pojęciu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267)?"powziął następującą uchwałę:Za rok przyznania emerytury w rozumieniu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) dla nauczyciela, który przeszedł na emeryturę w okresie od dnia 1 maja 1972 r. do dnia 31 sierpnia 1976 r. i otrzymał emeryturę obliczoną od podstawy wymiaru uwzględniającej zarobek ustalony dla V etapu podwyżki stawek uposażenia zasadniczego, dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe - uważa się rok 1976. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca Józef M. był zatrudniony jako nauczyciel do dnia 31.VIII.1973 r. Decyzją z dnia 11.X.1973 r. przyznano wnioskodawcy emeryturę, przyjmując za jej podstawę wymiaru uposażenie nauczycielskie przysługujące według stawek V etapu podwyżki - stosownie do art. 104 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 114).Decyzją z dnia 20.III.1983 r. pozwany Oddział ZUS w K. dokonał rewaloryzacji emerytury, przyjmując współczynnik rewaloryzacyjny jak dla emerytury przyznanej w 1976 r.Uwzględniając odwołanie wnioskodawcy, Rada Nadzorcza Oddziału orzeczeniem z dnia 20.IV.1983 r. zmieniła powyższą decyzję w ten sposób, iż przyjęła za rok przyznania emerytury rok 1973. W uzasadnieniu podkreślono, że podstawa wymiaru emerytury przyjęta w 1973 r. nigdy nie uległa zmianie.W odwołaniu do Okręgowego Sądu pozwany Oddział ZUS wnosi o zmianę tego orzeczenia i zatwierdzenie decyzji Oddziału.Zdaniem pozwanego zaskarżone orzeczenie jest błędne i pozostaje w sprzeczności z art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267). Strona pozwana podtrzymuje stanowisko, że skoro przyznana wnioskodawcy emerytura w 1973 r. została obliczona od zarobku stanowiącego uposażenie nauczycieli według stawek V etapu podwyżki, która była realizowana od dnia 1.IX.1976 r., za datę przyznania emerytury należy przyjąć końcową datę V etapu podwyżki, tj. rok 1976.Przy rozpoznawaniu sprawy Okręgowy Sąd powziął poważne wątpliwości, które przedstawił w uzasadnieniu pytania prawnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Treść pytania prawnego może sugerować, iż dotyczy ono wszystkich nauczycieli, którym przyznano emeryturę przed dniem 1.IX.1976 r., a więc i tych nauczycieli, którym przyznano emeryturę przed dniem 1.V.1972 r. Natomiast z uzasadnienia pytania wynika, że Okręgowy Sąd nie ma wątpliwości, iż w stosunku do tej ostatniej grupy nauczycieli za rok przyznania emerytury należy uważać rok 1976.Ponadto pytanie o takim zakresie podmiotowym wykraczałoby poza sytuacje faktyczne, których dotyczy przepis art. 104 ust. 1 pkt 1 Karty praw i obowiązków nauczyciela w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r., na podstawie którego to przepisu dokonano w 1973 r. obliczenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy.W myśl powołanego przepisu podstawę wymiaru emerytury i renty dla nauczyciela i nauczyciela akademickiego, przechodzącego na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r., stanowił zarobek z tytułu zatrudnienia w szkole lub w szkole wyższej obliczony według ustalonych dla V etapu podwyżki stawek uposażenia zasadniczego, dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, podwyższony odpowiednio z tytułu zwolnienia zarobku od podatku od wynagrodzeń i składki na cele emerytalne.Od zasady tej można było odstąpić na wniosek nauczyciela; w takim przypadku podstawę wymiaru świadczenia ustalano na zasadach ogólnych określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (art. 104 ust. 2 Karty praw i obowiązków nauczyciela).Zgodnie z art. 15 ust. 2 Karty wynikającą ze zmiany systemu uposażeń podwyżkę płac rozłożono na pięć etapów, w tym V etap przypadał na dzień 1.IX.1976 r.Z powyższego wynika, że nauczyciele, którzy przeszli na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie wymienionym w art. 104 ust. 1 i którzy nie zgłaszali wniosku o obliczenie podstawy wymiaru świadczenia według zasad ogólnych określonych przepisami o p.z.e., mieli ustalaną podstawę wymiaru świadczenia od zarobku, który w tej wysokości przysługiwał nauczycielom dopiero od dnia 1.IX.1976 r. Taka zasada obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej była korzystna, gdyż dawała możliwość uwzględnienia w podstawie wymiaru świadczeń wyższych zarobków, w rzeczywistości nigdy przez te osoby nie osiągniętych. Stanowiło to odstępstwo - na korzyść nauczycieli - od podstawowej zasady obowiązującej w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, według której za podstawę wymiaru emerytury lub renty przyjmuje się faktyczny przeciętny zarobek z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia albo kolejnych 23 miesięcy zatrudnienia wybranych przez pracownika z ostatnich 12 lat zatrudnienia.Ratio legis takiego unormowania było umożliwienie nauczycielom, będącym w wieku emerytalnym lub w złym stanie zdrowia, przejścia na emeryturę lub rentę inwalidzką i uzyskanie świadczeń tych od zarobków ustalonych dla V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego - bez potrzeby kontynuowania pracy do osiągnięcia takiego uposażenia i pobierania uposażenia w takiej wysokości co najmniej przez 12 miesięcy.Z takiego uregulowania jednak należy wyprowadzić wniosek, że nauczyciele, którzy przeszli na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r., w zakresie ustalania podstawy wymiaru tych świadczeń byli traktowani tak, jakby kontynuowali zatrudnienie do osiągnięcia takiego uposażenia i następnie co najmniej przez 12 miesięcy i dopiero wtedy przeszli na emeryturę lub rentę.Nauczyciele, którzy skorzystali z ustalenia podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych w sposób określony w art. 104 ust. 1 pkt 1 Karty praw i obowiązków nauczyciela, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r., nigdy nie mieli obliczonych świadczeń od faktycznych zarobków, które osiągnęli przed ustaleniem ich prawa do świadczeń. Dlatego - przy rozważaniu kwestii, jaki rok należy uznać za rok przyznania im emerytury w myśl art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) - nie ma istotnego znaczenia rok, w którym przypadł termin, od jakiego ustalono im prawo do tego świadczenia. Wszystkie bowiem świadczenia - niezależnie od roku ich przyznania - zostały obliczone od podstawy wymiaru, za którą przyjęto zarobki według V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego, obowiązującego od dnia 1.IX.1976 r., niezależnie od daty ustania zatrudnienia i wysokości osiąganych zarobków przed jego ustaniem. W takiej sytuacji istotne znaczenie ma natomiast data, od której nauczyciele mogli otrzymać uposażenie według V etapu podwyżki, ponieważ ta okoliczność decydowała o wysokości ich świadczeń.Powyższe uzasadnia podjęcie uchwały, że za rok przyznania emerytury w rozumieniu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. dla nauczyciela, który przeszedł na emeryturę w okresie od dnia 1 maja 1972 r. do dnia 31 sierpnia 1976 r. i otrzymał emeryturę obliczoną od podstawy wymiaru uwzględniającej zarobek ustalony dla V etapu podwyżki stawek uposażenia zasadniczego, dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe - uważa się rok 1976.Powzięta uchwała jest zgodna z poglądem zaprezentowanym na rozprawie przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL.Zajmując takie stanowisko, Sąd Najwyższy miał ponadto na uwadze, że odmienne rozstrzygnięcie stawiałoby nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r., w korzystniejszej sytuacji od nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę przed dniem 1.V.1972 r. Tym nauczycielom z dniem 1.VI.1976 r. bowiem zostały - na wniosek - podwyższone emerytury i renty inwalidzkie przez ponowne ich obliczenie od podstawy wymiaru, za którą przyjęto także, między innymi, kwotę uposażenia zasadniczego ustalonego według stawek przewidzianych na dzień 1.IX.1976 r. (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. w sprawie podwyższenia emerytur i rent inwalidzkich dla niektórych nauczycieli i nauczycieli akademickich - Dz. U. Nr 21, poz. 134). Doprowadziłoby to do rozróżnienia sytuacji nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę przed dniem 1.V.1972 r. i po tej dacie z wyróżnieniem tych ostatnich, gdyż w stosunku do nich należałoby zastosować wyższy współczynnik rewaloryzacyjny.