III UZP 22/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Kasiński, J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Władysława S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ż. o wysokość emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi na sesji wyjazdowej w Żyrardowie postanowieniem z dnia 5 września 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Jaki rok kalendarzowy należy przyjąć do rewaloryzacji na podstawie art. 122 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) jako rok przyznania świadczenia w przypadku nauczyciela pobierającego od dnia 3.VIII.1982 r. emeryturę obliczoną według podstawy wymiaru stanowiącej zarobki przewidziane od dnia 1.IX.1976 r. dla piątego etapu podwyżki płac dla nauczycieli?"powziął następującą uchwałę:Za rok przyznania emerytury w rozumieniu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) dla nauczyciela, który przeszedł na emeryturę w okresie od dnia 1 maja 1972 r. do dnia 31 sierpnia 1976 r. i otrzymał emeryturę obliczoną od podstawy wymiaru uwzględniającej zarobek z tytułu zatrudnienia w szkole według V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego oraz zarobek z tytułu równoczesnego zatrudnienia poza szkołą, uważa się - w zakresie uposażenia nauczycielskiego rok 1976, w zakresie zaś zarobku poza szkołą - rok, w którym przypada termin, od jakiego ustalono prawo do emerytury. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca Władysław S. był zatrudniony jako nauczyciel do dnia 31.VIII.1972 r.Decyzją z dnia 11.XII.1972 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy emeryturę od dnia 3.VIII.1972 r., podejmując jej wypłatę od dnia 1.IX.1972 r.; za podstawę wymiaru emerytury przyjęto zarobek z tytułu zatrudnienia w szkole według V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego stosownie do art. 104 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 114 ze zm.).Decyzją zamienną z dnia 8.II.1983 r. organ rentowy doliczył do podstawy wymiaru kwotę 592 zł, stanowiącą przeciętne miesięczne wynagrodzenie uzyskane przez wnioskodawcę z tytułu równoczesnego zatrudnienia poza szkołą w okresie od dnia 1.IX.1971 r. do dnia 30.VIII.1972 r. stosownie do art. 104 ust. 1 pkt 2 ustawy.Kolejną decyzją z dnia 4.V.1983 r. pozwany organ rentowy dokonał rewaloryzacji emerytury, przyjmując współczynnik rewaloryzacyjny jak przy emeryturze przyznanej w 1976 r., z czym zgodziła się Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w Żyrardowie w orzeczeniu z dnia 6.VII.1983 r.W odwołaniu do Okręgowego Sądu wnioskodawca wnosił o zmianę orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału. Zdaniem wnioskodawcy za rok przyznania emerytury należy przyjąć za rok 1972, ponieważ jego emerytura przyznana w tym roku nigdy nie uległa ponownemu ustaleniu na podstawie wyższych zarobków.Przy rozpoznawaniu sprawy Okręgowy Sąd powziął poważne wątpliwości, które przedstawił w uzasadnieniu pytania prawnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl powołanego przepisu art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. - Karta praw i obowiązków nauczyciela w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r. podstawę wymiaru emerytury i renty dla nauczyciela przechodzącego na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r. stanowił:1) zarobek z tytułu zatrudnienia w szkole lub w szkole wyższej obliczony według ustalonych dla V etapu podwyżki stawek uposażenia zasadniczego, dodatków i wynagrodzeń za godziny ponadwymiarowe, podwyższony odpowiednio z tytułu zwolnienia zarobku od podatku od wynagrodzeń i składki na cele emerytalne,2) zarobek z tytułu równoczesnego zatrudnienia poza szkołą lub szkołą wyższą obliczony na zasadach ogólnych określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Z przedstawionego wyżej stanu faktycznego sprawy wynika, że wnioskodawca przed przejściem na emeryturę pracował w szkole podstawowej jako nauczyciel, a jednocześnie był zatrudniony poza szkołą w bibliotece gminnej. W stosunku do niego miał zatem zastosowanie zarówno pkt 1, jak i pkt 2 ust. 1 art. 104 Karty praw i obowiązków nauczyciela.Od wprowadzonej w art. 104 ust. 1 zasady obliczania podstawy wymiaru świadczenia można było odstąpić na wniosek nauczyciela; w takim przypadku podstawę wymiaru świadczenia ustalono na zasadach ogólnych określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (art. 104 ust. 2 Karty praw i obowiązków nauczyciela).Wnioskodawca takiego wniosku nie zgłosił.Zagadnienie, jaki rok kalendarzowy należy przyjąć za rok przyznania emerytury dla nauczyciela, który przeszedł na emeryturę w okresie od dnia 1.VI.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r. i otrzymał emeryturę obliczoną od podstawy wymiaru uwzględniającej zarobek według V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego, było już przedmiotem rozważania przez Sąd Najwyższy w sprawie III UZP 14/83. W sprawie tej Sąd Najwyższy powziął w dniu 20.X.1983 r. uchwałę tej treści, iż "Za rok przyznania emerytury w rozumieniu art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) dla nauczyciela, który przeszedł na emeryturę w okresie od dnia 1 maja 1972 r. do dnia 31 sierpnia 1976 r. i otrzymał emeryturę obliczoną od podstawy wymiaru uwzględniającej zarobek ustalony dla V etapu podwyżki stawek uposażenia nauczycielskiego, dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe - uważa się rok 1976".W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, iż zgodnie z art. 15 ust. 2 Karty praw i obowiązków nauczyciela wynikającą ze zmiany uposażeń podwyżkę płac rozłożono na pięć etapów, w tym V etap przypadł na dzień 1.IX.1976 r. Wynika z tego, że nauczyciele, którzy przeszli na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie wymienionym w art. 4 ust. 1 i który nie zgłosili wniosku o obliczenie podstawy wymiaru świadczenia według zasad ogólnych określonych przepisami o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, mieli ustaloną podstawę wymiaru świadczenia od zarobku nauczycielskiego, który w tej wysokości przysługiwał nauczycielom dopiero od dnia 1.IX.1976 r. Taka zasada obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej była korzystna, gdyż dawała możliwość uwzględnienia w podstawie wymiaru świadczeń wyższych zarobków, w rzeczywistości nigdy przez te osoby nie osiągniętych. Stanowiło to odstępstwo - na korzyść nauczycieli - od podstawowej zasady obowiązującej w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, według której za podstawę wymiaru emerytury lub renty przyjmuje się faktyczny przeciętny zarobek z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia albo kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia wybranych przez pracownika z ostatnich 12 lat zatrudnienia.Ratio legis takiego unormowania było umożliwienie nauczycielom będącym w wieku emerytalnym lub w złym stanie zdrowia przejścia na emeryturę lub rentę inwalidzką i uzyskania tych świadczeń od zarobków ustalonych dla V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego - bez potrzeby kontynuowania pracy w celu osiągnięcia takiego uposażenia i pobierania uposażenia w takiej wysokości co najmniej przez 12 miesięcy.Z takiego uregulowania jednak należy wyprowadzić wniosek, że nauczyciele, którzy przeszli na emeryturę lub rentę inwalidzką w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r., w zakresie ustalenia podstawy wymiaru tych świadczeń byli traktowani tak, jakby kontynuowali zatrudnienie do osiągnięcia takiego uposażenia i następnie co najmniej przez 12 miesięcy i dopiero wtedy przeszli na emeryturę lub rentę.Nauczyciele, którzy skorzystali z ustalenia podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych w sposób określony w art. 104 ust. 1 pkt 1 Karty praw i obowiązków nauczyciela w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.V.1977 r., nigdy nie mieli - w tym zakresie - obliczonych świadczeń od faktycznych zarobków, które osiągnęli przed ustaleniem ich prawa do świadczeń. Dlatego przy rozwiązywaniu kwestii, jaki rok należy uznać za rok przyznania emerytury w myśl art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267), nie ma istotnego znaczenia rok, w którym przypadł termin, od jakiego ustalono prawo do tego świadczenia. Wszystkie świadczenia bowiem - niezależnie od roku ich przyznania - zostały obliczone od podstawy wymiaru, za którą przyjęto zarobki według V etapu podwyżki uposażenia nauczycielskiego, obowiązującego od dnia 1.IX.1976 r., niezależnie od daty ustania zatrudnienia i wysokości osiąganych zarobków przed jego ustaniem. W każdej sytuacji istotne znaczenie ma natomiast data, od której nauczyciele mogli otrzymać uposażenie według V etapu podwyżki, ponieważ ta okoliczność decydowała o wysokości ich świadczeń.Przy powzięciu przytoczonej wyżej uchwały z dnia 20.X.1983 r. Sąd Najwyższy miał ponadto na uwadze, że odmienne rozstrzygnięcie stawiałoby nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę w okresie od dnia 1.V.1972 r. do dnia 31.VIII.1976 r., w korzystniejszej sytuacji od nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę przed dniem 1.V.1972 r. Tym nauczycielom bowiem z dniem 1.VI.1976 r. zostały na wniosek podwyższone emerytury i renty inwalidzkie przez ponowne ich obliczenie od podstawy wymiaru, za którą przyjęto także m.in. kwotę uposażenia zasadniczego ustalonego według stawek przewidzianych na dzień 1.IX.1976 r. (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1976 r. w sprawie podwyższenia emerytur i rent inwalidzkich dla niektórych nauczycieli i nauczycieli akademickich - Dz. U. Nr 21, poz. 134). Doprowadziłoby to do rozróżnienia sytuacji nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę przed dniem 1.V.1972 r. i po tej dacie, z wyróżnieniem tych ostatnich, gdyż w stosunku do nich należałoby zastosować wyższy współczynnik rewaloryzacyjny.Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 20.X.1983 r. III UZP 14/83.W niniejszej sprawie zachodzi jednak konieczność dodatkowego rozważenia, jakie zasady należy zastosować przy rewaloryzacji emerytury wnioskodawcy w odniesieniu do zarobków uzyskanych przez niego z tytułu równoczesnego zatrudnienia poza szkołą.Zarobki te zostały przez wnioskodawcę faktycznie osiągnięte i uwzględnione w tej wysokości w podstawie wymiaru jego emerytury. Sytuacja taka zachodziła w każdym przypadku obliczania nauczycielom zarobków z tytułu równoczesnego zatrudnienia poza szkołą - według zasad ogólnych określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (art. 104 ust. 1 pkt 2 Karty praw i obowiązków nauczyciela). Dlatego w odniesieniu do takich zarobków za rok przyznania emerytury - zgodnie z art. 122 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - należy przyjmować rok, w którym przypada termin, od jakiego ustalono prawo do świadczenia.Powyższe przesłanki uzasadniały udzielenie odpowiedzi zawartej w powziętej uchwale.