III UZP 2/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: K. Marowski, W. Glabisz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Rzecznika Interesu Publicznego przy Trybunale Ubezpieczeń Społecznych J. w sprawie z powództwa Marii P., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. o górniczą rentę rodzinną, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 19 czerwca 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 3551 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych:"Czy łączna wysokość górniczej renty wdowiej oraz renty rodzinnej pozostałych członków rodziny wraz z dodatkami, z wyjątkiem dodatków rodzinnych oraz dodatków z tytułu zaliczenia do pierwszej grupy inwalidów, może przekroczyć kwotę górniczej emerytury lub renty inwalidzkiej, należnej górnikowi w chwili jego śmierci?"udzielił następującej odpowiedzi:Łączna wysokość górniczej renty wdowiej i renty dla pozostałych członków rodziny górnika wraz ze wzrostem i dodatkami - z wyjątkiem dodatków rodzinnych, dodatków z tytułu zaliczenia do I grupy inwalidów oraz 15% wzrostu górniczej renty wdowiej, określonego w art. 20 ust. 4 ustawy o z.e.g. - nie może przekraczać kwoty górniczej emerytury lub górniczej renty inwalidzkiej II grupy, należnej górnikowi w chwili jego śmierci.Uzasadnienie faktycznePytanie prawne nasunęło się Trybunałowi Ubezpieczeń Społecznych na tle następującego stanu faktycznego sprawy rozpoznawanej na skutek skargi rewizyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych:Skarżąca, wdowa po górniku, matka małoletnich dzieci, wniosła do Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych skargę na orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zatwierdzające decyzję organu rentowego z dnia 16.VIII.1968 r., na mocy której przeliczono od dnia 1.I.1968 r. górniczą rentę wdowią skarżącej oraz rentę rodzinną jej dzieci i przyznano świadczenia w łącznej wysokości 1.983 zł od 1.I.1968 r. do 31.XII.1968 r., 2.280 zł od 1.I.1969 r. do 31.XII.1969 r. i 2.576 zł od 1.I.1970 r. (plus dodatek dla dzieci w kwocie 465 zł). W załączniku do tej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych podał, że jego zdaniem łączna suma (wysokość) górniczej renty wdowiej i renty rodzinnej dla innych członków rodziny górnika wraz ze wszystkimi wzrostami i dodatkami, z wyjątkiem jednak:1) dodatków rodzinnych na dzieci,2) dodatku z tytułu zaliczenia do I grupy inwalidów oraz3) kwoty 15% wzrostu górniczej renty wdowiej, nie może przekraczać wysokości górniczej emerytury lub górniczej renty z tytułu inwalidztwa II grupy, która w 1970 r. przysługiwałaby górnikowi.Świadczenia pochodne po pracowniku nie powinny przekraczać świadczenia przysługującego samemu pracownikowi.Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych, uwzględniając skargę, podwyższył świadczenia dla wdowy i dzieci za rok 1968 z kwoty 1.983 zł do 2.316 zł, za rok 1969 z kwoty 2.280 zł do 2.945 zł oraz za czas od 1.I.1970 r. z kwoty 2.576 zł do kwoty 3.574 zł (to znaczy na stałe o kwotę około 1.000 zł). Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych powołał się w uzasadnieniu wyroku na przepisy art. 21 ust. 4 ustawy o z.e.g. i art. 12 ust. 5 ustawy o p.z.e.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 19 ust. 4 ustawy o z.e.g. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31.XII.1967 r. określał wyraźnie górną granicę łącznej sumy górniczej renty wdowiej i renty rodzinnej. W znowelizowanej ustawą z dnia 23.I.1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 9) ustawie o z.e.g. brak jest tego przepisu, natomiast ustawodawca umieścił nowy przepis, mianowicie art. 21 ust. 1, który przewiduje, że do łącznej sumy górnicznej renty wdowiej i renty rodzinnej dla pozostałych członków rodziny ma odpowiednie zastosowanie przepis art. 12 ust. 5 tejże ustawy (dotyczący maksymalnej wysokości emerytury górniczej). Zawarte w art. 21 ust. 4 zastrzeżenie, że przepis art. 12 ust. 5 należy stosować "odpowiednio", stanowi dla organów wydających decyzje i orzekających wskazówkę, iż stosowanie tych przepisów wymaga prawidłowej i wszechstronnej ich interpretacji, m.in. wzięcia pod uwagę ich zgodności z ogólnymi zasadami prawa emerytalnego i z celami powszechnego zaopatrzenia emerytalnego, wynikającymi z art. 1 i innych przepisów ogólnych ustawy o p.z.e.Z przepisu art. 1 pkt 2 ustawy o p.z.e., w którym mowa jest o zabezpieczeniu rodzin pracowników w razie śmierci żywiciela, i z art. 30 pkt 1 i 2 tej ustawy wynika, że prawo do renty rodziny uzależnione jest przede wszystkim od spełnienia przez pracownika (pkt 2) określonych warunków, które uzasadniałyby nabycie przez niego prawa do własnej renty (przy tym śmierć w rozumieniu art. 30 pkt 1 ustawy uważa się za równoznaczną z powstaniem inwalidztwa), albo od ustalenia już prawa pracownika do renty (pkt 2). Wypływa stąd logiczny wniosek, że świadczenia rentowe nie powinny w zasadzie przewyższać świadczeń, które by przysługiwały pracownikowi, a z których miałby utrzymywać i siebie, i rodzinę, chyba że szczególny przepis wyraźnie to przewiduje. Takimi zaś szczególnymi przepisami są: art. 20 ust. 4 ustawy o z.e.g., przewidujący stosunkowo nieznaczne, bo 15%, podwyższenie górniczej renty wdowiej dla wdowy znajdującej się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej ze względu na wychowywanie dzieci, inwalidztwo lub podeszły wiek, oraz art. 24 ustawy o z.e.g. i art. 47 ust. 2 ustawy o p.z.e., przewidujący dodatek do renty z tytułu inwalidztwa I grupy.Przede wszystkim zaś z przepisu art. 1, który określa, że celem powszechnego zaopatrzenia emerytalnego jest zabezpieczenie pracowników i ich rodzin, oraz z art. 38 ustawy o p.z.e. wynika zasada, że świadczenia emerytalne (rentowe) wzrastają w miarę jak ma z nich korzystać większa liczba osób niezdolnych do pracy w związku z wiekiem, inwalidztwem co najmniej II grupy lub koniecznością wychowania dzieci.Natomiast sprzecznie z tymi zasadami przy interpretacji zastosowanej w omawianej sprawie przez Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych - z chwilą śmierci górnika, który miał rodzinę na utrzymaniu, a który jako inwalida II grupy lub emeryt nie pracował (a więc część renty przeznaczał na własne utrzymanie), renta górnicza wdowia plus renta rodzinna miałaby znacznie przewyższać (blisko o 1.000 zł) rentą górnika, chociaż - co jest rzeczą oczywistą - koszty utrzymania rodziny w związku ze zgonem jednego z jej członków chorego i całkowicie niezdolnego do pracy dość znacznie się obniżają, a nie wzrastają. Tego rodzaju interpretacja, prowadząca do sytuacji - praktycznie rzecz biorąc - wręcz paradoksalnych, nie może być uznana za odpowiednie stosowanie prawa i jego tłumaczenie zgodnie z intencją ustawodawcy oraz z zasadami prawa emerytalnego. Zauważyć nadto należy, że gdyby intencją ustawodawcy była tego rodzaju interpretacja, to nie umieszczałby raczej przepisu art. 20 ust. 4 pkt 3, gdyż renty rodzinna plus wdowia przewyższałyby z reguły rentę (emeryturę) przysługującą górnikowi.Natomiast odmienna jest sytuacja prawna i faktyczna, gdy rencista, żywiciel rodziny, jest inwalidą tylko III grupy. Inwalidą III grupy jest bowiem osoba częściowo jeszcze zdolna do pracy, która siebie i rodzinę może utrzymać nie tylko z renty, ale i z własnej pracy, renta więc III grupy jest z reguły niższa od emerytury, renty II grupy lub renty rodzinnej. Z chwilą zgonu rencisty III grupy rodzina nie może już oczywiście korzystać z dochodu z jego pracy. Jeżeli więc w chwili śmierci górnik pobierał rentę inwalidzką tylko III grupy, to do ustalenia łącznej wysokości górniczej renty wdowiej i renty rodzinnej należy przyjąć wysokość renty górniczej II grupy inwalidów. Przy ocenie bowiem, czy zgodnie z art. 30 pkt 1 ustawy o p.z.e. lub art. 19 pkt 1 ustawy o z.e.g. pracownik odpowiadał w chwili śmierci warunkom wymaganym do uzyskania renty inwalidzkiej, a w szczególności czy stał się inwalidą w okresie zatrudnienia lub w przewidzianym ustawowo czasie po ustaniu zatrudnienia, uważa się - z punktu widzenia prawa - śmierć pracownika za równoznaczną z powstaniem inwalidztwa, i to II grupy. Sytuacja rodziny zmarłego górnika-rencisty III grupy inwalidów nie może być więc gorsza od sytuacji rodziny górnika-inwalidy II grupy albo górnika, który przed śmiercią renty inwalidzkiej jeszcze nie pobierał.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji.