III UZP 27/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN: B. Błachowska.Sędziowie SN: S. Szymańska (sprawozdawca), Z. Zaziemski. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości, J. Szewczyka, w sprawie z wniosku Józefa G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o wysokość współczynnika waloryzacyjnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 23 listopada 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Za jaki okres powinno nastąpić uzupełnienie świadczenia obliczonego według współczynnika waloryzacyjnego z art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), jeżeli świadczenie to uległo zaniżeniu wskutek zastosowania współczynnika waloryzacyjnego przewidzianego w § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29)?"podjął następującą uchwałę:Jeżeli świadczenie emerytalno-rentowe obliczone według współczynnika waloryzacyjnego określonego w art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) uległo obniżeniu wskutek zastosowania współczynnika waloryzacyjnego przewidzianego w § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29), wyrównanie świadczenia może nastąpić za okres nie dłuższy niż 3 lata wstecz, licząc od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Wnioskodawca Józef G. w odwołaniu od decyzji organu rentowego podwyższającego mu emeryturę kwestionował wysokość współczynnika waloryzacyjnego ustalonego przez organ rentowy w decyzji z dnia 2 sierpnia 1985 r. w wysokości 78,76%.W uzasadnieniu odwołania zarzucił, że decyzja z dnia 1 września 1989 r. podwyższająca emeryturę jest w tej części niezgodna z art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a właściwy współczynnik waloryzacyjny powinien wynosić 79,78%. Został on ustalony w tej wysokości zgodnie z art. 74 powołanej ustawy z roku 1982.Współczynnik ten został zmieniony przez organ rentowy na podstawie przepisu § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29).W lutym 1989 r. wnioskodawca wystąpił od organu rentowego z wnioskiem o zmianę współczynnika waloryzacyjnego, który to wniosek pozostawiono bez odpowiedzi. Poza sporem jest, że w decyzji z dnia 21 listopada 1983 r. współczynnik waloryzacyjny emerytury wnioskodawcy został ustalony w wysokości 79,78%, zaś w kolejnej decyzji z dnia 2 sierpnia 1985 r. został obniżony do 78,76% - na podstawie § 2 ust. 4 wymienionej uchwały nr 27 Rady Ministrów. W uchwale z dnia 27 lipca 1988 r. III UZP 20/88 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że współczynnik waloryzacyjny przewidziany w § 2 ust. 4 omawianej uchwały nr 27 Rady Ministrów nie może być ustalony w niższej wysokości od uprzednio ustalonego na podstawie art. 74 ustawy o z.e.p., gdyż uchwała ta będąc - w tym zakresie - uchwałą samoistną nie mogła zmienić na niekorzyść sytuacji prawnej osób pobierających świadczenia na podstawie przepisów ustawy o z.e.p.Paragraf 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. został uznany za niezgodny z ustawą o z.e.p. także przez Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 9 maja 1989 r. jakkolwiek z nieco innym uzasadnieniem. Trybunał Konstytucyjny uznał całą uchwałę nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. za niezgodną z art. 41 pkt 8 Konstytucji. W świetle powyższego uzasadnione jest żądanie wnioskodawcy przywrócenia współczynnika waloryzacyjnego w wysokości ustalonej w decyzji z dnia 21 listopada 1983 r., tj. w wysokości 79,78 %. Obniżenie współczynnika waloryzacyjnego miało bowiem wpływ na obniżenie świadczenia za okres miniony, jak również na przyszłość. W piśmie z dnia 15 lutego 1990 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, zajmując - na żądanie Sądu Najwyższego - stanowisko w sprawie, wyraził pogląd, że skoro Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 9 maja 1989 r. uznał w całości uchwałę nr 27 Rady Ministrów za niezgodną z Konstytucją, to w razie przywrócenia wyższego współczynnika waloryzacyjnego (79,78%) sprzed podwyżki wprowadzonej od dnia 1 marca 1985 r. zachodzi konieczność jednoczesnego obniżenia wysokości podstawy wymiaru świadczenia o podwyżkę wynikającą z tej uchwały, co w konsekwencji doprowadziłoby do ustalenia wysokości świadczenia niższego od wypłacanego. W związku z tym Sąd Najwyższy stwierdza, że zagadnienie to było już rozważane przez Sąd Najwyższy, który w dniu 19 kwietnia 1990 r. podjął uchwałę o następującej treści: "Zgłoszenie żądania zmiany współczynnika waloryzacyjnego, ustalonego na podstawie § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29) - wraz z roszczeniem o wyrównanie świadczenia - nie może stanowić podstawy do pominięcia podwyżki dokonanej na podstawie wymienionej uchwały nr 27 przy przeliczaniu świadczenia."Skład sądzący w niniejszej sprawie podziela ten pogląd z motywów przytoczonych w tejże uchwale. Ma to istotne znaczenie przy ponownym ustaleniu wysokości świadczenia wnioskodawcy, któremu nie można obniżyć podstawy wymiaru emerytury o podwyżkę wynikającą z omawianej uchwały. Jeżeli zaś chodzi o okres, za jaki może nastąpić wyrównanie świadczenia - w razie gdy świadczenie emerytalno-rentowe obliczone według współczynnika określonego w art. 74 ustawy o z.e.p. uległo obniżeniu wskutek zastosowania współczynnika waloryzacyjnego przewidzianego w § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów - to wyrównanie może nastąpić za okres nie dłuższy niż 3 lata wstecz, licząc od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzje z urzędu. Wbrew stanowisku zajętemu przez ZUS w Warszawie w powołanym piśmie, obniżenie współczynnika waloryzacyjnego na podstawie § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów należy traktować jako błąd organu rentowego w rozumieniu art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p.Do takiej oceny postępowania organów rentowych upoważnia stwierdzenie, że gdyby przy stosowaniu tego przepisu dołożono należytej staranności, to wyciągnięto by wniosek, iż uchwała ta nie mogła zmieniać zasad waloryzacji określonych w art. 74 ustawy o z.e.p. Szczególnie odnosi się to do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, posiadającego wyspecjalizowaną obsługę prawną. Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści podanej w sentencji.