III UZP 20/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Bała, S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej W. Sztejn w sprawie z wniosku Leokadii P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o podwyższenie renty inwalidzkiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 27 maja 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy współczynnik waloryzacyjny przewidziany w § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29) może być ustalony w niższej wysokości niż wynikający z wyliczenia na podstawie art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)"?podjął następującą uchwałę:Współczynnik waloryzacyjny przewidziany w § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29) nie może być ustalony w niższej wysokości od uprzednio ustalonego na podstawie art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 28 lipca 1983 r. ZUS Oddział w K. przyznał wnioskodawczyni rentę inwalidzką III grupy od dnia 26 czerwca 1983 r., przy czym wysokość podstawy wymiaru renty została ustalona - po dokonaniu korekty - na kwotę 7.513 zł dopiero w decyzji z dnia 30 czerwca 1984 r. W decyzji tej obliczono współczynnik waloryzacyjny w wysokości 64,97%.Kolejną decyzją z dnia 2 października 1985 r. organ rentowy dokonał ponownego ustalenia wysokości renty inwalidzkiej. Mianowicie, z uwagi na udowodnienie dodatkowego okresu zatrudnienia w Polsce Ludowej organ rentowy podwyższył od dnia 1 lutego 1985 r. kwotę wzrostu z tytułu pracy w PRL do kwoty odpowiadającej 6% podstawy wymiaru renty, w wyniku czego rentę na dzień 1 lutego 1985 r. ustalono w kwocie 5.258 zł.Jednocześnie decyzją tą podwyższono od dnia 1 marca 1985 r. podstawę wymiaru renty do kwoty 8.300 zł - a to stosownie do § 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. w sprawie podwyższenia niektórych emerytur i rent (M.P. Nr 4, poz. 29), a także obliczono ponownie współczynnik waloryzacyjny w wysokości 68,65%. Według tego współczynnika dokonano następnie waloryzacji renty w 1986 i 1987 r.Wobec ukończenia przez wnioskodawcę w lipcu 1987 r. 55 lat, organ rentowy decyzją z dnia 27 lipca 1987 r. podwyższył podstawę wymiaru renty do kwoty 10.300 zł (§ 6 ust. 1 uchwały nr 27 RM) i ustalił nową wysokość renty na kwotę 6.818 zł, a także ustalił nowy współczynnik waloryzacyjny na 66,19% - stosownie do § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1986 r. w sprawie szczegółowych zasad waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych (Dz. U. Nr 2, poz. 14).Decyzją z dnia 10 marca 1988 r. organ rentowy przeprowadził od dnia 1 marca 1988 r. kolejną waloryzację renty na podstawie art. 74 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) - przy współczynniku waloryzacyjnym 66,19%.W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni zakwestionowała dokonanie waloryzacji według współczynnika 66,19% i domagała się dokonania waloryzacji według współczynnika 68,65%. Zdaniem wnioskodawczyni, obniżenie współczynnika waloryzacyjnego w decyzji z dnia 27 lipca 1987 r. było nieuzasadnione.Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie zachodzi poważna wątpliwość prawna wyrażająca się w tym, czy współczynnik waloryzacyjny przewidziany w § 2 ust. 4 powołanej uchwały nr 27 Rady Ministrów może być ustalony w niższej wysokości niż wynikającej z wyliczenia uprzednio ustalonego na podstawie art. 74 ustawy o z.e.p.W motywach przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego Sąd Wojewódzki podkreślił, że ustalony w decyzji z dnia 2 października 1985 r. współczynnik waloryzacyjny w wysokości 68,65% stanowi procentowo wyrażony stosunek renty inwalidzkiej w kwocie 5.698 zł do podstawy wymiaru wynoszącej od dnia 1 marca 1985 r. 8.300 zł. Natomiast bez uwzględnienia podwyższenia podstawy wymiaru renty w myśl uchwały nr 27 Rady Ministrów współczynnik waloryzacyjny wyliczony na podstawie art. 74 ustawy o z.e.p. powinien wynosić 69,98%, gdyż taki procent wynosi renta ustalona na dzień 1 lutego 1985 r. w kwocie 5.258 zł w stosunku do podstawy wymiaru 7.513 zł, od której obliczono rentę przed dniem 1 marca 1985 r.Zdaniem Sądu, obniżenie współczynnika waloryzacyjnego było niedopuszczalne, gdy uchwała nr 27 Rady Ministrów jako akt prawny samoistny nie mogła pogorszyć sytuacji prawnej wnioskodawczyni, wynikającej z uregulowań ustawowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z motywów zagadnienia prawnego wynika, że Sąd Wojewódzki przy rozpoznawaniu odwołania wnioskodawczyni od decyzji z dnia 10 marca 1988 r. powziął wątpliwość, czy z chwilą podwyższenia wnioskodawczyni z dniem 1 marca 1985 r. podstawy wymiaru renty inwalidzkiej do kwoty 8.300 zł na mocy § 4 powołanej uchwały nr 27 Rady Ministrów istniała podstawa prawna do ustalenia nowego współczynnika waloryzacyjnego na podstawie § 2 ust. 4 tejże uchwały. Skoro współczynnik ten okazał się niższy od obliczonego zgodnie z art. 74 ust. 2 ustawy o z.e.p., w konsekwencji, czy można było obniżyć współczynnik waloryzacyjny do 68,65%, mimo że zbliżony według zasad określonej w art. 74 ust. 2 ustawy o z.e.p. byłby wyższy, gdyż wynosiłby 69,98%.Z przedstawionego stanu faktycznego sprawy wynika, że prawidłowa wysokość renty inwalidzkiej wnioskodawczyni została ustalona dopiero w decyzji z dnia 10 października 1985 r., a to na skutek kilkakrotnych korekt wysokości renty.W dacie wydania tej decyzji obowiązywała już uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. Słusznie zatem organ rentowy ustalił wysokość renty inwalidzkiej, jaka przysługiwała wnioskodawczyni do dnia 1 marca 1985 r. oraz po tej dacie. Obowiązkiem organu rentowego jednak było ustalenie także współczynnika waloryzacyjnego, jaki wynikał z porównania renty inwalidzkiej ustalonej na dzień 1 lutego 1985 r. w kwocie 2.528 zł do kwoty 7.513 zł stanowiącej podstawę wymiaru renty do dnia 1 marca 1985 r. Gdyby bowiem okazało się, że tak obliczony współczynnik waloryzacyjny jest wyższy od współczynnika ustalonego na podstawie § 2 ust. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r., to należałoby stosować nadal współczynnik waloryzacyjny obliczony zgodnie z art. 74 ust. 2 ustawy o z.e.p. - jako korzystniejszy, co z kolei miałoby wpływ przy kolejnych decyzjach waloryzacyjnych i kolejnych podwyżkach renty.Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. wprawdzie w § 2 ust. 4 postanawia, że po podwyższeniu świadczeń ustala się współczynnik waloryzacyjny, o którym mowa w art. 74 ust. 2 ustawy, stanowiący - wyrażony procentowo - stosunek podwyższonej emerytury lub renty do zwiększonej podstawy wymiaru świadczenia, jednakże będąc w tym zakresie uchwałą samoistną, nie mogła zmienić na niekorzyść sytuacji prawnej osób pobierających świadczenia, wynikającej z przepisów ustawy o z.e.p.Rada Ministrów z art. 74 ust. 5 ustawy o z.e.p. została upoważniona do określenia szczególnych zasad podwyższania świadczeń w myśl ust. 1-4a tego przepisu - w drodze rozporządzenia. W wykonaniu tej delegacji zostało wydane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1986 r. w sprawie szczegółowych zasad waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych (Dz. U. Nr 2, poz. 14), które weszło w życie z dniem 7 lutego 1986 r.Częściowa zmiana art. 74 ustawy o z.e.p. nastąpiła natomiast z dniem 31 stycznia 1986 r. (por. art. 4 ustawy z dnia 30 stycznia 1986 r. o podwyższeniu emerytur i rent w 1986 r. - Dz. U. Nr 1, poz. 1), jednakże ta zmiana nie ma wpływu na rozstrzygnięcie przedmiotowego zagadnienia prawnego.Dlatego należy podzielić pogląd Sądu Wojewódzkiego, że § 2 us. 4 uchwały nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. należy wykładać w ten sposób, iż organ rentowy z chwilą podwyższenia świadczenia z dniem 1 marca 1985 r. mógł ustalić ponownie współczynnik waloryzacyjny, tylko w takiej sytuacji, gdy wliczony w myśl tego przepisu współczynnik waloryzacyjny okazałby się korzystniejszy od wyliczonego na podstawie art. 74 ustawy o z.e.p. Samoistna uchwała Rady Ministrów może stwarzać określone prawa, natomiast nie może pogarszać sytuacji prawnej wynikającej z uregulowań ustawowych.Stanowisko organu rentowego ponadto pozostaje w sprzeczności z celem, dla którego została wydana uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 4 marca 1985 r. Celem uchwały była ochrona warunków życia emerytów i rencistów pobierających niskie świadczenia. Obniżenie współczynnika waloryzacyjnego natomiast skutkuje pogorszenie sytuacji materialnej emerytów i rencistów.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji. Podjęta uchwała jest zgodna ze stanowiskiem reprezentowanym przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej.