III UZP 44/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), S. Perestaj, J. Sokołowski, A. Szczurzewski, S. Szymańska, Z. Świeboda (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Stefanii M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 27 lipca 1984 r.:"Czy art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268) ma zastosowanie do rolnika, którego gospodarstwo rolne - jako opuszczone w rozumieniu przepisów § 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198) - zostało przejęte na własność Państwa bez odszkodowania?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Artykuł 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) nie ma zastosowania do osoby, której gospodarstwo rolne - jako opuszczone w rozumieniu przepisów § 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198) - zostało przejęte na własność Państwa bez odszkodowania.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawczyni otrzymała w 1945 r. z Państwowego Funduszu Ziemi gospodarstwo rolne o powierzchni 4,82 ha we wsi G. W 1956 r. gospodarstwo to opuściła, przenosząc się do córki do B. Zaniechała uprawiania gospodarstwa, płacenia podatków oraz innych świadczeń. Decyzją Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. z dnia 10 lipca 1971 r. PBG-FZ-4020/05-3/71 gospodarstwo to - jako opuszczone - zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa z powołaniem się na art. 2 ustawy z dnia 17 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 39, poz. 174) zmienionego ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. (Dz.U. Nr 52, poz. 161), § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie gospodarstw rolnych opuszczonych (Dz.U. Nr 59, poz. 198) oraz art. 97 kodeksu postępowania administracyjnego.W dniu 9 grudnia 1983 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o przyznanie jej emerytury w związku z przejęciem jej gospodarstwa przez Państwo, jest bowiem już stara i niezdolna do pracy.Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. decyzją z dnia 15 grudnia 1983 r. wniosek ten załatwił odmownie, stojąc na stanowisku, że emerytura nie przysługuje osobom, których gospodarstwa rolne zostały przejęte przez Państwo, jako opuszczone. Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w B. orzeczeniem z dnia 19 stycznia 1984 r. RN-800-38/84 zatwierdziła powyższą decyzję Oddziału ZUS, podzielając stanowisko wyrażone w tej decyzji ze wzmianką, że chodzi o emeryturę przewidzianą w art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268).Wnioskodawczyni ze stanowiskiem tym nie zgodziła się i w odwołaniu, skierowanym do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku domagała się przyznania jej emerytury.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268) stanowi, co następuje:1. Osobom, które do dnia 1 stycznia 1978 r. przekazały nieodpłatnie gospodarstwa rolne najbliższym członkom rodziny albo których gospodarstwa rolne zostały nieodpłatnie przejęte przez Państwo w trybie administracyjnym oraz osiągnęły wiek emerytalny lub zostały uznane za inwalidów I lub II grupy, a ponadto nie posiadają stałych źródeł dochodu - przysługuje emerytura lub renta w wysokości określonej w art. 18.2. Osobom wymienionym w ust. 1 przysługują dodatki, o których mowa w art. 30 - poczynając od dnia 1 lipca 1984 r.Po myśli zaś przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198):§ 1.1. Za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę.§ 2. Przejęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa następuje bez odszkodowania w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne.§ 3.1. Ostateczna decyzja o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa stanowi podstawę do ujawnienia w księdze wieczystej...Zastosowanie wyłącznie gramatycznej wykładni tych przepisów mogłoby prowadzić do wniosku, że osobom, których gospodarstwa rolne do dnia 1 stycznia 1978 r. zostały - jako opuszczone - przejęte na własność Państwa i które to osoby są już w wieku emerytalnym lub są inwalidami I czy II grupy, a przy tym nie mają stałych źródeł dochodu, przysługuje emerytura lub renta, skoro przejęcie gospodarstwa nastąpiło w trybie administracyjnym i było nieodpłatne. W krańcowej konsekwencji przyjęcia takiej wykładni mogłoby okazać się, iż sporną emeryturę należy wypłacać m.in. również takim osobom, które bezpośrednio po zakończeniu wojny, jako osoby zupełnie młode i zdrowe otrzymały gospodarstwa rolne z reformy rolnej (częste zjawisko na tzw. Ziemiach Odzyskanych), na gospodarstwach tych w ogóle nie podjęły pracy, lub pracowały bardzo krótko, zdewastowały je, następnie przez wiele lat zajmowały się działalnością, z którą żaden ze znanych u nas systemów ubezpieczeniowych nie wiąże uprawnień emerytalnych, a obecnie są już stare i niezdolne do pracy zarobkowej. Niepodobna przyjąć, że ustawodawca przez art. 69 rozważanej ustawy w naszych stosunkach społecznych chciał uprzywilejować i rzeczywiście uprzywilejował takie osoby, stawiając je - w zakresie uprawnień emerytalnych i rentowych - na równi z prawdziwymi rolnikami i z prawdziwymi robotnikami, którzy całe swoje życie związali z wykonywaniem społecznie użytecznej pracy. Artykuł 18 rozważanej ustawy, do którego nawiązuje art. 69, stanowi, że emerytura lub renta inwalidzka przysługuje każdemu ubezpieczonemu w podstawowej wysokości, równej najniższej emeryturze pracowniczej.Przypisywanie - przy stosowaniu wykładni wyłącznie gramatycznej - decydującego znaczenia okoliczności, że przejęcie gospodarstwa nastąpiło "w trybie administracyjnym" z pominięciem materialnoprawnej podstawy przejęcia (bo o podstawie takiej art. 69 nie wspomina), również prowadzi do trudnych do zaakceptowania konsekwencji, sugerowałoby bowiem, że ustawodawca do samego "administracyjnego trybu postępowania" odnosi się nieufnie i traktuje go gorzej niż np. tryb postępowania sądowego. W rzeczywistości zaś jest to równorzędny z trybem postępowania sądowego legalny i praworządny tryb postępowania, a przekazywanie przez ustawodawcę rozstrzygania określonych spraw bądź do trybu postępowania sądowego, bądź do trybu postępowania administracyjnego jest niejednokrotnie kwestią przypadku lub okoliczności nie wykazujących żadnego związku ani ze zdarzającymi się zarówno w postępowaniu sądowym, jak i administracyjnym nieprawidłowościami przy rozpatrywaniu konkretnych spraw, ani z zakresem uprawnień emerytalno-rentowych obywateli. Na przykład pod rządami ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) nieruchomości wchodzące w skład gospodarstw rolnych, na których właściciele nie gospodarowali osobiście lub przy pomocy członków rodziny pozostających we wspólności domowej od lat pięciu do dnia wejścia w życie tej ustawy z powodu stałego zatrudnienia w innych zawodach niż praca w indywidualnym gospodarstwie rolnym albo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, mogły być przekazane na własność dotychczasowych posiadaczy zależnych albo przejęte przez Państwo. Przejęciu przez Państwo bez odszkodowania podlegała także nadwyżka przekazywanych dotychczasowym posiadaczom nieruchomości przekraczająca górną granicę obszaru nieruchomości nie podlegającej przejęciu przez Państwo na cele reformy rolnej, przy czym - na podstawie art. 13 tej ustawy - o przejęciu własności nieruchomości przez Państwo orzekał właściwy do spraw rolnych organ administracji państwowej stopnia podstawowego. Cytowana ustawa została uchylona przez ustawę z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11, poz. 81). Ostatnio wymieniona ustawa nadała równocześnie przepisowi art. 161 § 2 k.c. brzmienie upoważniające do przejęcia na własność Państwa bez odszkodowania - przy nabywaniu przez osobę fizyczną nieruchomości rolnej - nadwyżki przekraczającej obszar wymieniony w paragrafie 1 tegoż artykułu, przy czym: "o przejęciu nadwyżki orzeka sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek Skarbu Państwa". Ustalenie - w przedstawionej sytuacji - innego trybu orzekania w przedmiocie przejmowania "nadwyżki" nieruchomości rolnej nie wykazuje żadnego związku z zakresem emerytalno-rentowych merytorycznych uprawnień dotychczasowych właścicieli i nie byłoby dostatecznie zrozumiałe, dlaczego od samego tylko trybu postępowania uprawnienia te miałyby być uzależnione. "Przesuwania" niektórych spraw z trybu postępowania administracyjnego do postępowania sądowego i odwrotnie ustawodawca dokonuje "w obu kierunkach", co także wskazuje na to, że nie można postępowania sądowego traktować jako postępowania lepszego, a postępowania administracyjnego - jako gorszego. Są to, po prostu, inne postępowania.Przy stosowaniu wyłącznie gramatycznej wykładni artykułu 69 rozważanej ustawy nie byłoby także dostatecznie zrozumiałe, dlaczego uprzywilejowane zostały tylko takie osoby, które opuściły swoje gospodarstwa rolne przed dniem 1 stycznia 1978 r., a poza tym przywilejem pozostały osoby, opuszczające gospodarstwa po dniu 1 stycznia 1978 r. Artykuł 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 39, poz. 174; zm.: Dz.U. z 1961 r. Nr 32, poz. 161), stanowiący podstawę prawną rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198), został uchylony przez art. 51 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 11, poz. 79), do tego więc czasu opuszczone gospodarstwa rolne przejmowane były przez Państwo w trybie administracyjnym. Materialnoprawna podstawa przejmowania takich gospodarstw zarówno przed dniem 1 stycznia 1978 r., jak i po tej dacie była ta sama. W dacie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin sytuacja ta była, oczywiście, ustawodawcy znana. Gdyby art. 69 zmierzał do uregulowania w szczególny sposób konsekwencji przejmowania opuszczonych gospodarstw rolnych w trybie ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. i rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1961 r. jako zdarzeń zaistniałych w przeszłości i mających już tylko historyczne znaczenie, zapewne objąłby cały okres obowiązywania tych aktów normatywnych, a nie wyłącznie okres do dnia 1 stycznia 1978 r. Odmienna treść art. 69 stoi na przeszkodzie dopatrywaniu się intencji ustawodawcy potraktowania tych zdarzeń, jako zjawiska w swej istocie nieprawidłowego i wymagającego przyznania, z tego tytułu, byłym właścicielom swoistej "rekompensaty".Żadna ze znanych nauce prawa i orzecznictwu sądowemu zasad nie wymaga preferowania wykładni gramatycznej, gdy wykładnia ta prowadzi do wniosków oczywiście sprzecznych z zamierzeniami ustawodawcy, nielogicznych, niezrozumiałych lub sprzecznych z poczuciem sprawiedliwości społecznej.Szukając odpowiedzi na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie, należy w konsekwencji posłużyć się, obok wykładni gramatycznej, także wykładnią celowościową, systemową i historyczną.Już sam tytuł ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268) wskazuje na to, że chodzi w niej o ochronę ubezpieczeniową "rolników indywidualnych i członków ich rodzin". Wprawdzie przepis art. 69 operuje wyrażeniem "osoba", a nie "rolnik indywidualny", jednakże z okoliczności tej nie można wyprowadzić wniosku, że chodzi o jakąkolwiek osobę. Chodzić może tylko o taką osobę, która była rolnikiem indywidualnym, utrzymującym się z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym, a możliwość dalszego utrzymywania się w ten sposób utraciła dlatego, że do dnia 1 stycznia 1978 r. przekazała nieodpłatnie gospodarstwo rolne najbliższym członkom rodziny lub że gospodarstwo to zostało nieodpłatnie przejęte przez Państwo w trybie administracyjnym. Wszystkie systemy naszego ubezpieczenia społecznego emeryturę wiążą z wykonywaniem przez uprawnionego przez określony czas użytecznej pracy, a nie z samym tylko przekazaniem Państwu części majątku. Data 1 stycznia 1978 r. w przepisie art. 69 oczywiście nawiązuje do daty wejścia w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140). Ustawa ta zaś stworzyła w sposób kompleksowy możliwość przekazania przez rolników indywidualnych ich następcom lub Państwu gospodarstw rolnych w zamian za emeryturę lub rentę. Wprawdzie również przed dniem 1 stycznia 1978 r. istniały możliwości uzyskania przez rolników indywidualnych świadczeń rentowych, jednakże ustawa z dnia 27 października 1977 r. problematykę ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych rozwiązała w sposób o wiele szerszy i kompleksowy, umożliwiający potraktowanie daty 1 stycznia 1978 r., jako otwierającej nowy etap ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych. Z dobrodziejstwa ustawy z dnia 27 października 1977 r. nie mogli, oczywiście, skorzystać bezpośrednio ci rolnicy, którzy już przed dniem wejścia jej w życie, tj. przed dniem 1 stycznia 1978 r., przekazali swoje gospodarstwa rolne następcom lub Państwu. Dlatego powstała potrzeba wprowadzenia przepisów szczególnych, zmierzających do złagodzenia niekorzystnej różnicy w sytuacji życiowej tych rolników. Gdyby bowiem gospodarstwa przekazali następcom lub Państwu po dniu 1 stycznia 1978 r., otrzymaliby świadczenia przewidziane w tej ustawie, a także w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, która - w dalszym rozwoju wydarzeń - zastąpiła z dniem 1 stycznia 1983 r. ustawę z dnia 27 października 1977 r. Do takich przepisów szczególnych, ale związanych wyłącznie z problematyką przekazywania przez rolników indywidualnych gospodarstw rolnych następcom lub Państwu "za emeryturę lub rentę", należy przepis art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.Na podstawie art. 59 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin:1) przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następuje w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego;2) przekazanie gospodarstwa rolnego następcy przez rolnika będącego tylko posiadaczem następuje w drodze umowy sporządzonej przez terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego;3) przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu następuje w drodze decyzji terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego."Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu" w rozumieniu tego przepisu oznacza czynność dotychczasowego właściciela lub posiadacza gospodarstwa rolnego. Po drugiej stronie tej czynności występują "przejmujący gospodarstwo rolne", a więc następca lub Państwo, ale jest to jedno tylko, to samo zdarzenie prawne. Oczywiście, nie można wyrażenia "przekazujący" używać w stosunku do "przejmującego" i odwrotnie. Nie można więc również ze sformułowań art. 69, operującego wyrażeniem "gospodarstwo rolne nieodpłatnie przejęte przez Państwo w trybie administracyjnym" wyprowadzać wniosku, że chodzi o zdarzenie prawne jakościowo odmienne od "przekazania gospodarstwa rolnego Państwu w drodze decyzji terenowego organu administracji państwowej" w rozumieniu art. 59 pkt 3. Wniosek taki byłby tak samo dowolny i nietrafny jak np. wyprowadzony z porównania treści art. 59 i 51 (art. 51 stanowi, że "w wypadku braku następcy lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo") wniosek, iż w art. 51 chodzi o zdarzenie prawne jakościowo odmienne od zdarzenia, o jakim mowa w art. 59 pkt 3, skoro w pierwszym przypadku ustawodawca używa określenia "przejęcie gospodarstwa rolnego", a w drugim - "przekazanie gospodarstwa rolnego". W rzeczywistości sformułowania art. 69 korespondują ze sformułowaniami art. 59 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. i w pierwszej kolejności odnoszą się do takich zdarzeń prawnych, które rodzajowo były takie same lub zbliżone do zdarzeń, określonych w art. 59, lecz nastąpiły przed 1 stycznia 1978 r. i nie doprowadziły do przyznania "przekazującym gospodarstwa rolne" świadczeń emerytalnych lub rentowych, określonych w ustawie z 14 grudnia 1982 r., np. w sytuacji, gdy rolnik pod rządami ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. z 1968 r. Nr 3, poz. 15), mimo że przekazał nieruchomość rolną na własność Państwa, nie otrzymał żadnego świadczenia pieniężnego z tej przyczyny, że ani nie miał ukończonego 40 roku życia, ani nie został zaliczony do jednej z grup inwalidów. Równocześnie sformułowania art. 69 są na tyle elastyczne, że umożliwiają przyznanie świadczeń emerytalnych i rentowych byłym rolnikom, których gospodarstwa rolne zostały nieodpłatnie przejęte przez Państwo w trybie administracyjnym w innych nietypowych sytuacjach, usprawiedliwiających wniosek, że gdyby to nie działo się przed 1 stycznia 1978 r., ówcześni właściciele lub posiadacze gospodarstw rolnych "formalnie" przekazywaliby swoje gospodarstwa rolne następcom lub Państwu. Do udzielenia odpowiedzi na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie nie zachodzi konieczność przeprowadzenia szczegółowych rozważań, jakie to mogą być konkretnie sytuacje. Wystarcza stwierdzenie, że art. 69 stwarza możliwość wyrównania w szczególnych, nietypowych sytuacjach ewentualnej "krzywdy", jaka spotkała byłych właścicieli gospodarstw rolnych, nie upoważnia natomiast do uogólnień umożliwiających poddanie jego działaniu wszelkich postaci nieodpłatnego przejmowania przez Państwo gospodarstw rolnych "w trybie administracyjnym".Zarówno przed dniem 1 stycznia 1978 r., jak i po tej dacie możliwe było i nadal jest możliwe nieodpłatne nabywanie przez Państwo własności różnych rzeczy - także własności gospodarstw rolnych - w różnych trybach, nie wyłączając ani trybu sądowego, ani administracyjnego, na podstawie szczególnych unormowań ustawowych nie mających nic wspólnego z przekazywaniem przez rolników ich gospodarstw rolnych następcom lub Państwu, np. gospodarstw rolnych podlegających przepadkowi, gospodarstw rolnych wymienionych w dekrecie z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) i in. W zakresie sytuacji prawnej byłych właścicieli takich gospodarstw rolnych ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. niczego nie zmieniła."Opuszczenie gospodarstwa rolnego" pod rządami ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 39, poz. 174, zm.: Dz.U. z 1961 r. Nr 32, poz. 161) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198) stanowiło samodzielną, nie związaną z systemem ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych, podstawę nieodpłatnego przejęcia przez Państwo na własność opuszczonego gospodarstwa rolnego. Stany faktyczne, wyczerpujące znamiona "opuszczenia gospodarstwa rolnego", znane były od dawna, także przed wydaniem powołanej wyżej ustawy i rozporządzenia. Opuszczone przez właściciela gospodarstwo rolne mogło być i może być objęte w samoistne posiadanie przez każdego, kto wykaże stosowną inicjatywę. Może to być osoba fizyczna, a także Państwo. Jeżeli taki samoistny posiadacz będzie w posiadaniu gospodarstwa przez okres przewidziany przepisami kodeksu cywilnego, to stanie się właścicielem gospodarstwa, co może być stwierdzone po przeprowadzeniu stosownego postępowania sądowego. Oczywiście, po nabyciu własności w tym trybie nabywca ani żadnego wynagrodzenia, odszkodowania, emerytury czy renty poprzedniemu właścicielowi nie będzie miał obowiązku świadczyć, mimo że własność tego gospodarstwa nabędzie "nieodpłatnie". Jak już wspomniano, taka sytuacja była znana i istniała od dawna, zarówno przed wejściem w życie ustawy z dnia 2 października 1977 r., jak i ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Istnieje również nadal. Żadna z tych ustaw zmian w tym zakresie nie wprowadziła. Artykuł 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 39, poz. 174; zm.: Dz.U. z 1961 r. Nr 32, poz. 161) oraz oparte na tym przepisie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 39, poz. 198) wprowadziły natomiast możliwość uzyskania przez Państwo wcześniej (przed upływem terminu zasiedzenia), a nawet w ogóle przed objęciem przez Państwo opuszczonego już jednak rzeczywiście gospodarstwa rolnego, własności takiego gospodarstwa. W postępowaniu administracyjnym dotyczącym takiego przejęcia gospoarstwa rolnego dotychczasowy właściciel mógł bronić się wszelkimi środkami prawnymi. Nikt mu nie "zabierał" takiego gospodarstwa. Nie utraciłby własności, gdyby chciał sam lub przy pomocy innych osób tym gospodarstwem zajmować się i uprawiać je zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Utrata własności była konsekwencją jego tylko woli i aspołecznego zachowania się. W naszych warunkach społeczno-ustrojowych gospodarstwa rolne powinny być uprawiane. Nie można od socjalistycznego Państwa wymagać, by tolerowało sytuację, w której właściciel indywidualnego gospodarstwa rolnego ani sam nie chce gospodarować na swoim gospodarstwie rolnym, ani nie chce takiego gospodarstwa sprzedać lub oddać komukolwiek innemu do gospodarowania, chce natomiast, by Państwo zapewniło mu ze środków społecznych godziwe utrzymanie, mimo że sam na rzecz społeczeństwa niczego nie świadczył.Względy humanitarne niewątpliwie odgrywają istotną rolę. Nie można im jednak przypisywać decydującego znaczenia przy wykładni przepisów dotyczących ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych. Rozważany przepis art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin ma charakter przepisu szczególnego i nie podlega wykładni rozszerzającej. Aktem prawnym prawa materialnego o charakterze ogólnym, na podstawie którego może być dokonane ze środków publicznych zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych osób, które trwale lub chwilowo nie mogą tego czynić z własnych środków materialnych lub z własnej pracy, jest ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej (Dz.U. R.P. Nr 92, poz. 726 ze zm.), która zachowała moc obowiązującą na podstawie dekretu z dnia 22 października 1947 r. w sprawie mocy obowiązującej niektórych przepisów ustawodawstwa z zakresu opieki społecznej (Dz.U. Nr 65, poz. 989).