III UZP 46/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Myślicki. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Mieczysława K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. o odszkodowanie w związku z wypadkiem przy prowadzeniu działalności rzemieślniczej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 30 kwietnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osobie współpracującej z rzemieślnikiem przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy?"podjął następującą uchwałę:Osobie współpracującej, będącej członkiem rodziny rzemieślnika, nie przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania w związku z wypadkiem określonym w art. 10 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147).Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Mieczysław K. jest emerytem i dodatkowo pracował w zakładzie rzemieślniczym swego syna Andrzeja K., prowadzącego zakład stolarski. Był ubezpieczony w Oddziale ZUS w Ł. W dniu 13 października 1984 r. wnioskodawca uległ wypadkowi w czasie pracy w tymże zakładzie stolarskim przy dokonywaniu obróbki listew drewnianych na frezarce, doznając ran szarpanych palców lewej ręki.Wystąpił on o jednorazowe odszkodowanie w związku z wymienionym wypadkiem. Decyzją z dnia 27 grudnia 1985 r. organ rentowy odmówił przyznania jednorazowego odszkodowania, stwierdzając brak podstaw prawnych do jego przyznania.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi rozpoznając odwołanie wnioskodawcy od wyżej wymienionej decyzji, powziął wątpliwość prawną sformułowaną w pytaniu przedstawionym Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały miał na względzie, co następuje:Wnioskodawca był ubezpieczony przez rzemieślnika i w czasie pracy u tegoż rzemieślnika uległ wypadkowi. Odpowiedzi zatem na nurtującą Sąd Wojewódzki wątpliwość trzeba szukać przede wszystkim w ustawie z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147). Ustawa ta w art. 26 ust. 1 przewiduje, że ubezpieczeniu określonemu w ustawie podlegają również:1) członkowie rodziny ubezpieczonego,2) inne osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym - jeżeli współpracują przy prowadzeniu działalności w wymiarze co najmniej połowy czasu pracy obowiązującego pracowników gospodarki uspołecznionej.Osoby te ustawa nazywa osobami współpracującymi, przy czym w myśl ust. 2 tego przepisu za członków rodziny uważa m.in. rodziców.Wobec tego, że wnioskodawca był ojcem rzemieślnika Andrzeja K. i był zatrudniony w zakładzie rzemieślniczym w rozmiarze wyższym niż połowa czasu pracy obowiązującego pracowników gospodarki uspołecznionej - jest osobą współpracującą z rzemieślnikiem.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił, że w stanie faktycznym sprawy nie występują osoby współpracujące z rzemieślnikiem, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy, toteż postawił pytanie szeroko obejmując nim obie grupy osób współpracujących. Sąd Najwyższy zacieśnił odpowiedź do osoby współpracującej będącej członkiem rodziny rzemieślnika, gdyż w stanie faktycznym sprawy, występuje osoba współpracująca z rzemieślnikiem, o której mowa w art. 26 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r.Rozdział 4 wymienionej ustawy zatytułowany, "Ubezpieczenie osób współpracujących" nie normuje samodzielnie rodzaju świadczeń przysługujących osobie współpracującej z tytułu ubezpieczenia, lecz w art. 27 odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów wcześniejszych, dotyczących ubezpieczonych prowadzących działalność, o której mowa w art. 1, w tym działalność zarobkową w zakresie rzemiosła (art. 1 ust. 1 pkt 1). W rozdziale 2 zatytułowanym "Świadczenia z tytułu ubezpieczenia" w art. 5 zostały wymienione taksatywnie wszystkie rodzaje świadczeń. Nie ma wśród nich odszkodowania z tytułu wypadku zaistniałego przy prowadzeniu działalności określonej w art. 1.Artykuł 5 ust. 5 wymienia świadczenia przysługujące w związku z wypadkiem stwierdzając, że obejmują one:- świadczenia pieniężne z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności określonej w art. 1 oraz w razie choroby zawodowej: rentę inwalidzką oraz rentę rodzinną.Przepis więc wymienia tylko dwa rodzaje świadczeń, do jakich ma prawo ubezpieczony rzemieślnik w razie wypadku czy choroby zawodowej, tj. rentę inwalidzką oraz rentę rodzinną. Ustawa nie odsyła w tym przedmiocie do innych systemów ubezpieczenia, jak również nie odsyła do ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.Jeżeli ustawodawca uważał, że należy stosować do rzemieślników przepis ustawy o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, to wprost i wyraźnie do tych przepisów odsyła w ustawie z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników ... Tak np. w art. 10 ust. 1 jest odesłanie do przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, ale tylko w odniesieniu do zasad przyznawania i wysokości renty inwalidzkiej i renty rodzinnej z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności określonej w art. 1, a w art. 10 ust. 3 jest odesłanie do przepisów wydanych na podstawie art. 231 pkt 2 k.p. przy uznawaniu choroby za chorobę zawodową.Tenże art. 10 - wprowadzający ustawową definicję wypadku przy prowadzeniu działalności określonej w art. 1 - w ust. 1 nie pozostawia żadnej wątpliwości, że ubezpieczonemu przysługuje z tytułu takiego wypadku tylko renta inwalidzka i renta rodzinna. Wymienia bowiem wprost te dwa rodzaje świadczeń i tylko w odniesieniu do tych świadczeń odsyła do przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.Przeprowadzona analiza przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników wskazuje, że rzemieślnikowi poszkodowanemu w wypadku przy prowadzeniu działalności rzemieślniczej nie przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu takiego wypadku. Wobec tego nie można przyznać prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku zaistniałego w czasie zatrudnienia u rzemieślnika osobie współpracującej, albowiem w wymienionej ustawie brak jest ku temu podstaw prawnych. Jak już była o tym mowa - rozdział 4 ustawy, normujący problematykę ubezpieczenia osób współpracujących, nie zawiera przepisu, który by przyznawał takie prawo osobom współpracującym, a art. 27 nakazuje stosować odpowiednio do osób współpracujących przepisy ustawy dotyczące ubezpieczonych rzemieślników, a rzemieślnikom ustawa nie przyznała prawa do jednorazowego odszkodowania. Nie mogą osoby współpracujące dostać więcej świadczeń niż mogą otrzymać rzemieślnicy prowadzący rzemiosło.Podstawy prawnej przyznania osobom współpracującym prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku określonego w art. 10 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. nie można dopatrzyć się w powołanej już ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych nie tylko dlatego, że ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników nie odsyła w tym przedmiocie do ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., ale również dlatego, że ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wyraźnie i wprost wyłączyła z zakresu podmiotowego ustawy - osoby współpracujące. W art. 4 pkt 3 bowiem zostało powiedziane, że przepisów ustawy nie stosuje się do osób zatrudnionych w zakładzie pracy prowadzonym przez ich najbliższego krewnego lub powinowatego na własny lub wspólny rachunek, jeżeli podlegają - jako osoby współpracujące - ubezpieczeniu na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że osobie współpracującej będącej członkiem rodziny rzemieślnika nie przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku określonego w art. 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników.W pytaniu Sąd Wojewódzki użył określenia "w związku z wypadkiem przy pracy". Nie jest to określenie ścisłe w odniesieniu do wypadku rzemieślnika i wypadku osób współpracujących z rzemieślnikiem. Ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników nie używa takiego określenia. Z art. 10 ust. 1 i 2 w związku z art. 1 ust. 1 pkt 1 i art. 5 ust. 5 wymienionej ustawy wynika, że mamy tu do czynienia z wypadkiem rzemieślnika i osoby współpracującej przy prowadzeniu działalności rzemieślniczej. Używanie przez Sąd terminu "wypadek przy pracy" jest nie tylko nieścisłe w świetle przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników, ale nadto może być mylące dla zainteresowanych rzemieślników i osób współpracujących, którzy - podobnie jak wnioskodawca - mogą nie dostrzegać różnicy między uprawnieniami rzemieślników i osób współpracujących z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności rzemieślniczej a uprawnieniami pracowników z tytułu wypadków przy pracy.Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści jak wyżej.