III UZP 53/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Szczurzewski. Sędziowie SN: T. Kasiński (sprawozdawca), SW J. Skibińska-Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL. S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Elżbiety M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o rentę rodzinną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 28 października 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sąd jest uprawniony do badania prawidłowości ustaleń protokołu powypadkowego, jeżeli Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wyczerpał trybu postępowania przewidzianego w ustępie 4 i 5 § 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 55, poz. 244)?"podjął następującą uchwałę:Sąd jest uprawniony do badania prawidłowości ustaleń protokołu powypadkowego również wtedy, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wyczerpał trybu postępowania przewidzianego w ust. 4 i 5 § 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 55, poz. 244).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w przedstawionym w trybie art. 391 § 1 k.p.c. pytaniu prawnym uznał za wymagające wyjaśnienia zagadnienie uprawnienia sądu do badania prawidłowości ustaleń protokołu powypadkowego w sytuacji, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie skorzystał z możliwości wszczęcia ponownego postępowania w zakresie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku w myśl § 16 ust. 4 i 5 rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. Z uzasadnienia pytania prawnego wynika przekonanie Sądu Wojewódzkiego o intencji ustawodawcy pozostawienia oceny wypadku jako wypadku przy pracy w kompetencji zakładu pracy (zespołu określonego w § 5 powołanego rozporządzenia), który ma największe dane ku temu, by zająć w tym względzie prawidłowe stanowisko. Jedyną drogą ewentualnego wzruszenia ustaleń protokołu powypadkowego (jeżeli są one korzystne dla poszkodowanego pracownika) jest, zdaniem tego Sądu, przeprowadzenie z inicjatywy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownego postępowania powypadkowego, o którym mowa w ust. 4 § 16, a nieskorzystanie z tej możliwości powodowałoby jakby "uprawomocnienie się" ustaleń protokołu, wyłączające dopuszczalność ich ponownego badania. Sąd Wojewódzki jednak zwraca uwagę na to, że § 16 omawianego rozporządzenia nie wyklucza wprost badania w takiej sytuacji prawidłowości ustaleń protokołu powypadkowego przez sąd, zaś przy zajęciu odmiennego stanowiska strona (zakład pracy, ZUS) pozbawiona byłaby, w przypadku oczywiście bezpodstawnych ustaleń protokołu, możliwości kontroli treści protokołu niekorzystnego dla niej. Z tej też przyczyny uważałby za słuszne udzielenie odpowiedzi pozytywnej na postawione pytanie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione pytanie na tle wywodów jego uzasadnienia w istocie sprowadza się do zagadnienia dopuszczalności kontroli przez sąd prawidłowości ustaleń protokołu powypadkowego, gdy ustalenia te są dla pracownika korzystne. Dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia nie ma większego znaczenia eksponowany przez Sąd Wojewódzki przepis § 16 ust. 4 rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. Przedstawiona w nim rewizja pierwotnych ustaleń protokołu poprzez wszczęcie ponownego postępowania z inicjatywy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazuje jedynie na możliwość ograniczonego zakwestionowania tych ustaleń przez ZUS - przy wynikającej poza tym z postanowień § 16 zasadzie związania ZUS-u protokołem powypadkowym sporządzonym w trybie powołanego rozporządzenia (inaczej, gdy chodzi o wypadki w drodze do pracy lub z pracy, których okoliczności i przyczyny ustala sam ZUS, jak to stanowi § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 17 października 1975 r. - Dz. U. Nr 36, poz. 199). Niewyczerpanie przez ZUS trybu postępowania przewidzianego w ust. 4 i 5 § 16 nie wprowadza żadnych zmian do mocy prawnej protokołu powypadkowego poza przyspieszeniem toku rozpoznania roszczeń poszkodowanego pracownika; w szczególności nie ma wpływu na zakres kognicji sądu w sprawach o świadczenia z tytułu wypadku przy pracy.Kwestia uprawnień organu rozstrzygającego spór o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy była już uprzednio rozważana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1977 r. III PRN 50/76 (OSNCP 1977, z. 10, poz. 193) z wyrażeniem zasady, że w postępowaniu tym dokonuje się kontroli prawidłowości ustaleń komisji powypadkowej pod kątem zarówno ustaleń faktycznych protokołu powypadkowego, jak i zawartej w nim oceny prawnej. Okoliczności wymienionej sprawy, mianowicie nieuznanie zdarzenia za wypadek przy pracy przez komisję wypadkową, stwarzały aktualność problemu dopuszczalności uznania zdarzenia przez organ orzekający za wypadek przy pracy wbrew odmiennemu stanowisku komisji powypadkowej, jednakże nie można do takiej tylko sytuacji ograniczyć uprawnień organu orzekającego w sprawach ze stosunku pracy (obecnie sądu rejonowego lub wojewódzkiego).Organy powołane do rozpatrywania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy są uprawnione i obowiązane badać i samodzielnie oceniać całokształt okoliczności rzutujących na rozstrzygnięcie konkretnego sporu. Wyłączenie czy ograniczenie właściwości tych organów jest dopuszczalne jedynie w zakresie określonym ustawą. Jedynym zaś wyjątkiem od zasady samodzielnego ustalania okoliczności faktycznych i ich prawnej oceny jest art. 11 k.p.c., na mocy którego sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ustaleniami wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa. Przepis ten - jako wyjątkowy - nie może być interpretowany rozszerzająco, brak zaś jest innego przepisu, który statuowałby dla sądu charakter zatwierdzonego i nie zakwestionowanego protokołu powypadkowego.O dopuszczalności kwestionowania korzystnej dla pracownika oceny prawnej zawartej w protokole powypadkowym wypowiedział się Sąd Najwyższy już w orzeczeniu z dnia 25 lipca 1973 r. III PRN 35/73 (OSPiKA 1973, z. 4, poz. 85), stwierdzając, że sąd powszechny nie jest związany błędnym zakwalifikowaniem przez komisję powypadkową zdarzenia jako wypadku przy pracy. Na tle ustawy wypadkowej z 1968 r. ukształtował się również w orzecznictwie sądów ubezpieczeń społecznych pogląd, że ustalenia dokonane przez zakładowe komisje powypadkowe nie wiążą sądów ubezpieczeń społecznych. Pogląd ten znalazł wyraz w wyroku b. Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 1971 r. (OSPiKA 1973, z. 3, poz. 50). Trybunał wskazał, że w zakresie oceny prawnej wypadku Sąd nie jest związany stanowiskiem komisji i jest władny dokonać samodzielnej oceny.Z powyższych przyczyn należało udzielić na zgłoszone pytanie prawne odpowiedzi jak w sentencji uchwały.