III PZP 1/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Kasiński (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Filcek, W. Dębicka.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Mariana D. przeciwko Kombinatowi Budownictwa Komunalnego w Z. o sprostowanie treści protokołu powypadkowego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 29 grudnia 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych "Czy zakładowa komisja rozjemcza lub terenowa komisja rozjemcza jest właściwa do rozpatrzenia wniosku o sprostowanie treści protokołu powypadkowego, jeżeli wnioskodawca - odbywający karę pozbawienia wolności - uległ wypadkowi w związku z pracą wykonywaną na rzecz przedsiębiorstwa budowlanego w wyniku polecenia zakładu karnego, a nie umowy o pracę?"i zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił:Zakładowa lub terenowa komisja rozjemcza nie jest właściwa do rozpoznania wniosku o sprostowanie treści protokołu powypadkowego dotyczącego wypadku osoby odbywającej karę pozbawienia wolności, któremu uległa ona w związku z pracą wykonywaną na rzecz uspołecznionego zakładu pracy w wyniku polecenia zakładu karnego.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca uległ w dniu 13.VII.1978 r. wypadkowi doznając uszkodzenia oczu zaprawą cementowo-wapienną, w wyniku czego nastąpiło inwalidztwo. Do wypadku doszło w czasie wykonywania przez wnioskodawcę pracy w uspołecznionym zakładzie, dokąd razem z grupą innych skazanych został skierowany przez zakład karny, w którym odbywał karę pozbawienia wolności. W związku z wypadkiem sporządzony został przez przedsiębiorstwo korzystające z pracy więźniów protokół powypadkowy, w którym stwierdzono, że poszkodowany umyślnie spowodował wypadek, gdyż "umyślnie" rozłączył złącze węża tłoczącego zaprawę z agregatu tynkarskiego, chociaż obsługa agregatu nie należała do jego obowiązków. Po przesłaniu protokołu powypadkowego zakładowi karnemu, zakład ten w imieniu poszkodowanego - który w późniejszym toku postępowania wystąpił w sprawie w charakterze wnioskodawcy - złożył do Terenowej Komisji Rozjemczej w K. wniosek o rozpatrzenie sprawy, kwestionując ustalenie protokołu, że do wypadku doszło z winy poszkodowanego. Terenowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 28.X.1978 r. postanowiła uznać wypadek, jakiemu uległ skazany Marian D. w dniu 13.VII.1978 r. przy budowie budynku mieszkalnego w K. prowadzonej przez Kombinat Budownictwa Komunalnego z Z., za wypadek przy pracy. Od tego orzeczenia wymieniony Kombinat wniósł odwołanie do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Terenowej Komisji Rozjemczej ewentualnie o jego zmianę i orzeczenie, że przedmiotowy wypadek nie jest wypadkiem przy pracy.Okręgowy Sąd Pracy postanowieniem z dnia 29.XII.1978 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Okręgowy Sąd Pracy wątpliwość powyższą wyprowadza z faktu, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadków przy pracy lub choroby zawodowej, świadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkowi w szczególnych okolicznościach, oraz świadczeń dla osób nie będących pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 179) - przyznając świadczenia z tytułu wypadku wymienionym w nim osobom - nie wyjaśnia, jaki organ jest właściwy w danym przypadku do rozpatrzenia sporu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powołane przez Okręgowy Sąd Pracy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 października 1975 r. wydane zostało na podstawie upoważnienia z art. 42 ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 105), przewidującego przyznanie świadczeń z tytułu wypadku przy pracy pracownikom, którzy ulegli wypadkowi w okolicznościach i zatrudnieniu innych niż określone w ustawie wypadkowej, oraz niektórym grupom osób nie będących pracownikami. Zgodnie z § 5 ust. 1 rozporządzenia świadczeniami tymi są: renta inwalidzka - w razie zaliczenia do jednej z grup inwalidów i jednorazowe odszkodowanie, przysługujące w razie zaliczenia poszkodowanego do I lub II grupy inwalidów. Wymienione świadczenia przysługują również - z mocy ust. 3 § 5 - osobie, która uległa wypadkowi w związku z pracą w warunkach pozbawienia lub ograniczenia wolności. Rozporządzenie stanowi w § 10, że określone w jego przepisach świadczenia przysługują od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niezależnie od tego, czy poszkodowana osoba była pracownikiem, czy też należała do grupy osób nie będących pracownikami. Poza tym rozporządzenie nie zawiera przepisów dotyczących zasad i trybu ustalania prawa do przewidzianych w nim świadczeń, jak również nie wskazuje sposobu ustalania okoliczności i przyczyn wypadków i rozstrzygania sporów na tym tle.Brak odrębnych przepisów co do ustalania przysługujących wymienionym w rozporządzeniu osobom świadczeń od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oznacza, że zastosowanie mają ogólne zasady określone w rozporządzeniu Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 12 grudnia 1968 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalne i zasad wypłaty tych świadczeń oraz ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń (...), tzn. że decyzje w sprawach świadczeń wydają oddziały ZUS, a odwołanie od tych decyzji rozpoznają rady nadzorcze oddziałów. Wynika to również z treści art. 38 ust. 2 ustawy wypadkowej z 12 czerwca 1975 r., stanowiącego, że "spory o świadczenia przysługujące od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) rozstrzygają organy właściwe do rozpatrywania odwołań od decyzji w sprawach rent i zaopatrzeń". Określeniem "świadczenia przysługujące od ZUS" w rozumieniu tego przepisu objęte jest obok renty jednorazowe odszkodowanie, tego rodzaju świadczenie wypłaca bowiem ZUS, a nie zakład pracy z mocy art. 40 ustawy wypadkowej pracownikowi, który uległ wypadkowi w drodze do pracy lub z pracy. Przepis art. 38 ust. 2 odnosi się również do jednorazowego odszkodowania z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 3 października 1975 r., jest ono bowiem w świetle art. 42 ustawy wypadkowej także "świadczeniem przewidzianym w ustawie". Tak więc zarówno w przedmiocie renty, jak i jednorazowego odszkodowania postępowanie odbywa się przed organami właściwymi do spraw o świadczenie pieniężne z ubezpieczenia społecznego, a nie przed komisją rozjemczą jako organem wyszczególnionym w art. 248 § 1 k.p. oraz art. 38 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r.Brak jest podstaw do przyjęcia, by do właściwości komisji rozjemczej należało rozpatrywanie wniosków o sprostowanie treści protokołów powypadkowych dotyczących wypadków, o których mowa w § 5 rozporządzenia z dnia 3 października 1975 r.Gdy chodzi o ustalenie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, kwestię tę reguluje art. 228 k.p. oraz wydane na podstawie art. 231 tego kodeksu rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 47, poz. 387 ze zm.). § 16 wymienionego rozporządzenia przewiduje uprawnienie pracownika do wystąpienia z wnioskiem do komisji rozjemczej o zmianę niekorzystnych dla niego ustaleń protokołu powypadkowego. Postępowanie w tym trybie poprzedza postępowanie o ustalenie samego świadczenia, a wydane przez komisję rozjemczą orzeczenie jest wiążące dla organów ustalających świadczenia. Postępowanie to dotyczy jednak tylko pracowników, którzy ulegli wypadkowi przy pracy w rozumieniu art. 6 ustawy wypadkowej, a więc pozostających w związku z wykonywaniem pracy w ramach stosunku pracy. Rozszerzenie zakresu mocy obowiązującej rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. mogłoby mieć miejsce tylko na podstawie wyraźnego przepisu ustawy. Jest nim np. art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232) lub też art. 3 ust. 2 pkt 4 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych (Dz. U. Nr 10, poz. 54). Ustawodawca widział jednak potrzebę kompleksowego regulowania zagadnień bezpieczeństwa i higieny pracy - w tym ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków - w odniesieniu do dalszych jeszcze grup osób nie będących pracownikami, w szczególności wykonujących pracę w warunkach pozbawienia lub ograniczenia wolności, w związku z czym udzielił w art. 304 § 4 k.p. delegacji do określenia przez właściwych ministrów w drodze rozporządzeń "zakresu i sposobu stosowania przepisów działu dziesiątego" (tego kodeksu). Rozporządzenie takie w odniesieniu do osób przebywających w zakładach karnych nie zostało dotychczas wydane. W tej sytuacji, zgodnie z art. XXIV przep. wprow. k.p., należy stosować przepisy dotychczasowe. Są nimi przepisy instrukcji Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 października 1973 r. w sprawie badania okoliczności i przyczyn wypadków, którym ulegli tymczasowo aresztowani i skazani w związku z wykonywaniem pracy (...) (Dz. Urz. Min. Sprawiedl. Nr 1, poz. 10). Instrukcja ta dotyczy czynności związanych z badaniem wypadku i sporządzeniem odpowiedniej dokumentacji, m.in. protokołu powypadkowego i karty wypadku, które sporządza uspołeczniony zakład pracy przy współudziale przedstawiciela zakładu karnego, nie przewiduje natomiast (i jako pochodząca z 1973 r. nie mogła przewidywać) odrębnego postępowania spornego o zmianę ustaleń protokołu powypadkowego, wprowadzonego § 16 rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r.Mimo niewydania dotychczas przepisów przewidzianych w art. 304 § 4 pkt 3 k.p., kwestia ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków innych niż wypadki przy pracy była przedmiotem regulacji w akcie prawnym wydanym na podstawie delegacji z art. 37 i 40 ust. 5 ustawy wypadkowej z 12 czerwca 1975 r. § 3 ust. 2 rozporządzenia z dnia 17 października 1975 r. Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku (...) (Dz. U. Nr 36, poz. 199) stanowi, że pracownika ubiegającego się o świadczenia z tytułu wypadku w drodze do pracy lub z pracy albo osoby ubiegające się o świadczenia z tytułu wypadków określonych w § 5-7 rozporządzenia z dnia 3 października 1975 r. oddział ZUS kieruje na badanie przez komisję lekarską "po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku i stwierdzeniu, że spełnione zostały warunki wymagane do przyznania świadczeń". Ze sformułowania tego można wyciągnąć wniosek, że ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków wymienionych w ust. 2 § 3 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. dokonuje oddział ZUS po wpłynięciu wniosku o świadczenie, niezależnie od tego, czy został lub nie został sporządzony uprzednio protokół powypadkowy, zakwestionowanie zaś przez wnioskodawcę ustaleń ZUS w tym przedmiocie może nastąpić tylko w odwołaniu od decyzji oddziału ZUS od rady nadzorczej oddziału, a następnie do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 38 ust. 3 ustawy wypadkowej). W odniesieniu więc do wypadków osób odbywających karę pozbawienia wolności (jak i w ogóle wypadków określonych w § 5-7 rozporządzenia z dnia 3 października 1975 r.) nie tylko nie podlega właściwości komisji rozjemczych rozpoznanie wniosku o sprostowanie protokołu powypadkowego, lecz także nie ma zastosowania odrębne postępowanie, o którym mowa w § 16 cyt. rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r.