III UZP 9/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie SN: Z. Stypułkowska, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mariana M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ż. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 31 grudnia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy brat stryjeczny jest najbliższym członkiem rodziny rolnika, o jakim mowa w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268)?"podjął następującą uchwałę:Brat stryjeczny nie jest najbliższym członkiem rodziny w rozumieniu art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268).Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Marian M., ur. 5 grudnia 1930 r., obecnie inwalida II grupy, przekazał gospodarstwo rolne swemu bratu stryjecznemu w dniu 27 czerwca 1977 r.Decyzją z dnia 30 września 1985 r. pozwany organ rentowy odmówił przyznania wnioskodawcy renty inwalidzkiej na podstawie art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) z tego powodu, iż brat stryjeczny nie jest najbliższym członkiem rodziny. Zdaniem organu rentowego, za najbliższego członka rodziny należy uznać osoby wymienione w art. 48 ust. 1 ustawy, tj. następców rolnika.W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wnioskodawca podnosi, że najbliższym członkiem rodziny dla niego jest brat stryjeczny, ponieważ innej rodziny nie ma.Sąd rozpoznając sprawę uznał, iż zachodzą poważne wątpliwości co do zakresu pojęcia "najbliższy członek rodziny" użytego w art. 69 cyt. ustawy, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, sformułowane w postanowieniu Sądu z dnia 31 grudnia 1985 r.Z motywów przedstawionego zagadnienia wynika, że Sąd ma wątpliwości dlatego, iż art. 69 ustawy nie definiuje pojęcia "najbliższy członek rodziny", ale też nie odsyła do art. 48 ust. 1 tejże ustawy, wyszczególniającego krąg osób uznanych za następców rolnika. Dlatego - zdaniem Sądu - pojęcia te nie są jednoznaczne. W tym stanie powstaje pytanie, czy pojęcie "najbliższy członek rodziny" z art. 69 jest pojęciem szerszym, czy węższym od pojęcia "następcy rolnika" z art. 48 ust. 1 ustawy. Sąd skłania się do stanowiska, że pojęcie "najbliższy członek rodziny" jest szersze od pojęcia "następców rolnika".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin osobom, które do dnia 1 stycznia 1978 r. przekazały nieodpłatnie gospodarstwo rolne najbliższym członkom rodziny oraz osiągnęły wiek emerytalny lub zostały uznane za inwalidów I lub II grupy, a ponadto nie mają stałych źródeł dochodu, przysługuje emerytura lub renta inwalidzka w wysokości określonej w art. 18.Słusznie podnosi Sąd w motywach przedstawionego zagadnienia prawnego, że ustawodawca nie zdefiniował użytego w tym przepisie pojęcia "najbliżsi członkowie rodziny", w związku z czym wymaga ono wyjaśnienia.Dla dokonania prawidłowej wykładni tego pojęcia należy przede wszystkim mieć na uwadze, że przepis art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. zastąpił art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), który dawał podstawę do przyznania emerytury lub renty rolnikom, którzy przed dniem wejścia w życie tejże ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 1978 r., przekazali nieodpłatnie gospodarstwo rolne zstępnym. Porównanie art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. z art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. wskazuje wyraźnie, że ustawodawca w art. 69 odstąpił od określenia "zstępni", co prowadzi do wniosku, że pojęcie "najbliżsi członkowie rodziny" musi obejmować szerszy krąg osób niż osoby, które są zaliczane do zstępnych, tj. krewnych w linii prostej pochodzącej od rolnika.Powyższe stwierdzenie prowadzi do konieczności poszukiwania w przepisach ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. dalszych kryteriów pozwalających na określenie pojęcia "najbliżsi członkowie rodziny" w rozumieniu art. 69 tejże ustawy.Wymieniona ustawa oprócz pojęcia "najbliżsi członkowie rodziny" (art. 69) zawiera pojęcie "osoby najbliższej rolnikowi" użyte w art. 7 ust. 3 i pojęcie "następców rolnika", użyte w art. 48 ust. 1.Wymaga zatem rozważenia, czy i które z tych pojęć można odnieść do "najbliższych członków rodziny" w rozumieniu art. 69, przy czym decydujące znaczenie musi mieć cel tych przepisów.Przepis art. 7 znajduje się w rozdziale 1 - "Zakres świadczeń" i dotyczy jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Zgodnie z ust. 3 tego przepisu jednorazowe odszkodowanie przysługuje także osobie najbliższej rolnikowi, dla której praca w gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania, jeżeli osoba ta uległa wypadkowi przy pracy w gospodarstwie rolnym. Przez osobę najbliższą rolnikowi rozumie się wstępnego, zstępnego, rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa, powinowatego w tej samej linii lub stopniu, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka, a także wychowanka.Przepis art. 7 ust. 3 został ustanowiony dla innego celu niż art. 60. Celem tego przepisu bowiem jest zapewnienie jednorazowego odszkodowania osobom dorosłym, nie pracującym w gospodarstwie, ale pomagającym rolnikowi sporadycznie lub sezonowo (nr. w ramach pomocy rodzinnej ze strony osób mieszkających w mieście lub ze strony osób mieszkających z rolnikiem, ale nie będących domownikami).Zbieżność celów natomiast występuje przy art. 48 ust. 1. Przepis ten mieści się w rozdziale 4 - "Przekazywanie gospodarstw rolnych" i stanowi, że następcami rolnika mogą być zstępni, małżonkowie zstępnych, przysposobieni, małżonkowie przysposobionych, rodzeństwo, małżonkowie rodzeństwa, zstępni rodzeństwa rolnika, małżonkowie zstępnych rodzeństwa oraz pasierbowie i wychowankowie rolnika. Zakres podmiotowy pojęcia "następcy rolnika" z art. 48 ust. 1 jest szeroki i typowy dla stosunków wiejskich w zakresie przekazywania gospodarstw rolnych. Dlatego istnieje uzasadniona podstawa do wniosku, że przez "najbliższych członków rodziny" z art. 69 ust. 1 należy rozumieć osoby, które są zaliczane do kręgu następców rolnika. W porównaniu do art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. jest to bardzo znaczne rozszerzenie podmiotowe. Brak jest rzeczowych argumentów do dalej idącego rozszerzenia kręgu osób objętych pojęciem "najbliższych członków rodziny" poza osoby wymienione w art. 48 ust. 1 jako następcy rolnika.Za takim stanowiskiem przemawia także argument, że przyjęcie, iż zakres podmiotowy pojęcia "najbliżsi członkowie rodziny" jest szerszy od kręgu osób zaliczanych do kręgu następców rolnika, doprowadziłoby do nieuzasadnionego uprzywilejowania rolników, którzy przekazali gospodarstwo rolne przed 1 stycznia 1978 r., w porównaniu do rolników, którzy obecnie przekazują gospodarstwa następcom i którzy muszą spełniać jeszcze inne warunki wymienione w art. 15 i 16 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (m.in. prowadzenie gospodarstwa przez określony czas, wytwarzanie i sprzedaż j.g.u. produktów rolnych o określonej wartości, przekazanie gospodarstwa o nieobniżonej wartości). Ponadto także należy mieć na uwadze socjalny charakter art. 69, dlatego trafne jest stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, wyrażone w wyjaśnieniu tego Zakładu z dnia 11 maja 1983 r. pkt 110, że za najbliższych członków rodziny w rozumieniu art. 69 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. uważa się osoby wymienione w art. 48 ust. 1, tj. które ustawodawca uznał za następców rolnika.Mając na względzie powyższe rozważania należy zatem w konsekwencji stwierdzić, że brat stryjeczny nie jest najbliższym członkiem rodziny w rozumieniu art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., gdyż nie należy do osób wymienionych w art. 48 ust. 1 tejże ustawy.Z tych względów Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.