V UZP 7/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN: F. Rusek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, A. Filcek (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), A. Grymaszewski, S. Rejman, Z. Świeboda, A. Szczurzewski (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 1979 r. wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy pracownicy, której zakład pracy udzielił urlopu bezpłatnego z tytułu opieki nad dzieckiem do lat 4 na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 219), przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego w związku z urodzeniem dziecka w czasie urlopu, jeśli urlop został jej udzielony mimo niespełnienia przewidzianego w § 1 ust. 1 tego rozporządzenia Rady Ministrów warunku przepracowania jednego roku w danym zakładzie pracy w chwili udzielenia jej urlopu i braku podstaw do zaliczenia do tego okresu poprzedniego zatrudnienia?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownicy, której zakład pracy udzielił urlopu bezpłatnego z tytułu opieki nad dzieckiem do lat czterech, pomimo niespełnienia przewidzianego w § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (Dz. U. Nr 43, poz. 219) warunku przepracowania jednego roku w danym zakładzie pracy w chwili udzielenia jej urlopu i braku podstaw do zaliczenia do tego okresu poprzedniego zatrudnienia, nie przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego w związku z urodzeniem dziecka w czasie tego urlopu.Uzasadnienie faktyczneWedług art. 27 ustawy z dnia 1 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jedn. tekst: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188) zasiłek macierzyński przysługuje pracownicy uprawnionej w myśl kodeksu pracy do urlopu macierzyńskiego z tytułu urodzenia dziecka lub do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego przez okres trwania takiego urlopu. W myśl art. 28 ust. 1 pkt 1 wymienionej ustawy zasiłek macierzyński przysługuje również tej pracownicy, która urodziła dziecko w okresie korzystania z urlopu bezpłatnego dla sprawowania opieki nad małymi dziećmi. Spotkać się można z poglądem, że za pozytywną odpowiedzią na przedstawione zagadnienie prawne ma przemawiać wykładnia językowa art. 28 ust. 1 pkt 1, a w szczególności użyty w nim zwrot, że zasiłek macierzyński przysługuje pracownicy również "w okresie korzystania z urlopu bezpłatnego udzielonego dla sprawowania opieki nad małymi dziećmi". Sformułowanie powyższe w kontekście z brzmieniem art. 27 ust. 1 ustawy może sugerować, że przewidziany w art. 28 ust. 1 pkt 1 zasiłek macierzyński przysługuje pracownicy w każdym przypadku urodzenia dziecka w czasie urlopu bezpłatnego udzielonego w celu sprawowania opieki nad małymi dziećmi, a więc niezależnie od tego, czy spełnia ona warunki do udzielenia takiego urlopu przewidziane w § 1 ust 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi (Dz. U. Nr 43, poz. 219). Artykuł 27 ust. 1 ustawy bowiem stanowi jednoznacznie, iż zasiłek macierzyński przysługuje pracownicy "uprawnionej w myśl kodeksu pracy" do urlopu macierzyńskiego. Spełnienia przez pracownicę takiego warunku nie wymaga natomiast art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy. Przedstawiona argumentacja zakłada, że ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r., określając występujące w stosunku pracy sytuacje, w których pracownikowi (pracownicy) należą się przewidziane ustawą świadczenia, tylko wtedy wymaga, aby odpowiadały one warunkom ustalonym przepisami prawa pracy, gdy się do nich wyraźnie odwołuje. Gdy takiego odwołania ustawa nie zawiera, wystarczy, aby określona w niej sytuacja nastąpiła z woli stron.Powyższe stanowisko nie zostało podzielone w uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 27 listopada 1978 r., sygn. V UZP 4/78, dotyczącej kwestii, czy pracownicy zatrudnionej przez osobę fizyczną przysługuje zasiłek macierzyński na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. w razie urodzenia dziecka w czasie urlopu bezpłatnego udzielonego jej przez pracodawcę dla sprawowania opieki nad małym dzieckiem w wieku do lat czterech. W motywach tej uchwały, zawierającej negatywną odpowiedź w powyższej kwestii, Sąd Najwyższy podkreślił, że odesłanie w wymienionym przepisie do "urlopu bezpłatnego udzielonego dla sprawowania opieki nad małymi dziećmi" oznacza urlop udzielony pracownicy na zasadach określonych w przepisach prawa pracy, a mianowicie w art. 186 k.p. oraz w wydanym na jego podstawie rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących , opiekujących się małymi dziećmi (Dz. U. Nr 43, poz. 219). Nie można natomiast tłumaczyć przepisu art. 28 ust. 1 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy w oderwaniu od powyższych przepisów. Ustawa ta podobnie jak i inne przepisy z zakresu ubezpieczenia społecznego - w wielu jej przepisach (np. art. 19 ust. 1 pkt 3, art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. a) posługuje się określeniami instytucji prawa pracy, sprecyzowanymi w kodeksie pracy lub innych przepisach prawa pracy, i powołane w niej instytucje, nie określone w odrębny sposób, należy tłumaczyć zgodnie z przepisami tego prawa.Zatem nie tylko wtedy, kiedy przepis ustawy odsyła do przepisów prawa pracy, ale także wtedy, gdy powołuje się na instytucje tego prawa bez wyraźnego odesłania do niego, należy uważać, że chodzi o sytuacje odpowiadające warunkom przewidzianym w odnoszących się do nich przepisach prawa pracy.Podkreśleniem ścisłego związku prawa do zasiłku macierzyńskiego pracownicy, która urodziła dziecko w czasie urlopu bezpłatnego, udzielonego jej w celu sprawowania opieki nad małym dzieckiem, z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r. jest treść § 5 wymienionego rozporządzenia. Skoro bowiem przepis ten stanowi, że pracownicy przysługuje powyższe prawo w razie urodzenia dziecka w okresie urlopu bezpłatnego udzielonego w celu opieki nad małym dzieckiem, to w grę może wchodzić tylko taki urlop, który udzielony jest zgodnie z pozostałymi przepisami rozporządzenia.Za takim kierunkiem wykładni przemawia również wzgląd na ochronę funduszu ubezpieczeń społecznych, z którego pokrywane są wydatki na zasiłki macierzyńskie (§ 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 października 1975 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki - Dz. U. Nr 35, poz. 193). Świadczenia z ubezpieczenia społecznego należą się w sytuacjach określonych prawem. Nie może o ich przysługiwaniu decydować wola stron stosunku pracy, która wprawdzie w świetle art. 18 § 2 k.p. mogą umownie kształtować stosunek pracy w sposób korzystniejszy dla pracownika, ale odnosi się to tylko do wzajemnych praw i obowiązków ze stosunku pracy, a nie do świadczeń należnych pracownikowi z funduszu ubezpieczeń społecznych.Wzgląd na ochronę funduszu ubezpieczeń społecznych występuje w związku z rozważanym zagadnieniem tym silniej, że udzielona przez Sąd Najwyższy odpowiedź będzie mieć znacznie szerszy zasięg niż wynikający ze stanu faktycznego objętego przedstawionym pytaniem prawnym. Pośrednio przesądzi ona również o innych uprawnieniach z zakresu ubezpieczenia społecznego, należnych pracownicy w okresie urlopu udzielonego dla sprawowania opieki nad małymi dziećmi, a mianowicie o prawie do zasiłków rodzinnych (§ 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r.), wliczeniu okresu urlopu bezpłatnego w wymiarze nie przekraczającym 6 lat do okresu zatrudnienia w rozumieniu przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz przepisów o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (§ 11 ust. 2 rozporządzenia), a także o prawie do zasiłku porodowego (art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r.). Ponadto odpowiedź ta odnosić się będzie do urlopu bezpłatnego udzielonego pracownicy z naruszeniem także innych wymogów przewidzianych w rozporządzeniu niż objęty pytaniem, a mianowicie urlopu w wymiarze przekraczającym okres 3 lat, lub udzielonego w celu wychowania dziecka w wieku powyżej 4 lat.Do uzasadnienia pozytywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie nie wystarcza argument bezzasadności obciążenia pracownika ujemnymi skutkami błędnego stanowiska zakładu pracy np. co do wliczenia poprzedniego zatrudnienia pracownicy do stażu pracy, od którego zależy jej prawo do urlopu bezpłatnego dla wychowania małego dziecka. Błąd zakładu pracy ani dobra wiara pracownicy nie dają podstawy do uznania, że jeżeli zakład pracy udzielił pracownicy na podstawie art. 186 k.p. urlopu bezpłatnego, to udzielenie tego urlopu nastąpiło zgodnie z prawem, chociaż nie zostały zachowane warunki określone w przepisach rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1975 r.Natomiast wprowadzenie przez zakład pracy w błąd pracownicy co do przysługujących jej uprawnień z ubezpieczenia społecznego może w konkretnym przypadku uzasadniać odpowiedzialność odszkodowawczą zakładu pracy na podstawie art. 300 k.p. w związku z art. 471 k.c., jeżeli spełnione zostaną przesłanki zawarte w tym przepisie. Odpowiedzialność taka powinna zapobiec nierozważnemu udzielaniu pracownicom urlopu bezpłatnego dla wychowania małych dzieci bez zachowania wymaganych prawem przesłanek.Poza tym pobranie w dobrej wierze nienależnego zasiłku macierzyńskiego będzie miało to znaczenie, że w świetle art. 48 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. pracownica nie będzie zobowiązana do jego zwrotu.