VII UZP 7/83

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Pawła M. przeciwko Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu w K. o odszkodowanie w związku z wypadkiem w czasie służby wojskowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. postanowieniem z dnia 16 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:1)"Czy postanowienia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 282) odnoszą się do roszczeń o odszkodowanie żołnierza, który uległ wypadkowi w czasie służby wojskowej w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1972 r. Nr 53, poz. 342); w razie odpowiedzi negatywnej2)czy roszczenia o odszkodowanie w związku z wypadkiem wymienionym w punkcie 1 ulegają przedawnieniu; w razie odpowiedzi na pytanie 23)od jakiej daty roszczenia te są wymagalne, jeżeli organy wojskowe nie wszczęły z urzędu postępowania powypadkowego?"podjął następującą uchwałę.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca domagał się przyznania mu odszkodowania w związku z wypadkami, jakim uległ 14 stycznia 1974 r. i 4 lipca 1976 r., w czasie służby wojskowej, podczas wykonywania obowiązków żołnierza. W pierwszym wypadku wnioskodawca doznał odmrożeń małżowin usznych i rąk, zaś w drugim wypadku - skręcenia stawu skokowego prawego.Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego decyzją z 12 kwietnia 1983 r. odmówił przyznania odszkodowania z następującym uzasadnieniem:"Rejonowa Wojskowa Komisja Lekarska w K. orzeczeniem nr 313/8/83 z 21 stycznia 1983 r. orzekła, iż wskutek tych wypadków wnioskodawca doznał łącznie 15% trwałego uszkodzenia na zdrowiu (odmrożenie małżowin usznych i rąk - 10%, skręcenie stawu skokowego prawego - 5%). Uszczerbki te w myśl ustaleń komisji powstały bezpośrednio po wypadkach, a zatem blisko 9 lat i 7 lat temu. Ten znaczny upływ czasu od daty ujawnienia się skutków wypadków do dnia zgłoszenia roszczeń odszkodowawczych spowodował, iż uległy one przedawnieniu. W myśl bowiem art. 8 w zw. z art. 43 ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 282) roszczenie odszkodowawcze, jako należność przysługująca żołnierzowi na podstawie odrębnych od uposażenia przepisów, przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym stało się wymagalne, tj. od dnia wypadków. W tym stanie rzeczy, skoro roszczenia uległo przedawnieniu, przeto nie może być obecnie zaspokojone".Decyzję tę zatwierdził w dniu 24 maja 1983 r. Dowódca Okręgu Wojskowego, wskazując ze swej strony, co następuje:"Wobec nieuregulowania problematyki przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w ustawie z 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1972 r. Nr 53, poz. 342) w tym przedmiocie mają zastosowanie przepisy art. 8 w zw. z art. 43 ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 282). W świetle tych przepisów należności przysługujące żołnierzowi na podstawie odrębnych przepisów przedawniają się z upływem 3 lat od dnia wymagalności. Wymagalność roszczeń wynika ze specyfiki danego stosunku prawnego. W każdym razie wymagalność roszczenia rozpoczyna się od pierwszego dnia, w którym uprawniony mógł podjąć pierwszą czynność prawną zmierzającą do zaspokojenia roszczeń. Skoro się zważy, że w myśl § 16 ust. 1 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1976 r. Nr 36, poz. 212) postępowanie odszkodowawcze wszczyna się z urzędu lub na wniosek, to za datę wymagalności roszczenia odszkodowawczego z tytułu wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej uznać należy datę tego wypadku. W tej bowiem dacie poszkodowany w wypadku żołnierz może zgłosić wniosek o przyznanie odszkodowania. W omawianej sprawie od chwili zaistnienia każdego z obu wypadków do chwili wpłynięcia dokumentów uprawniających Wojewódzki Sztab Wojskowy w K. do wszczęcia postępowania odszkodowawczego upłynęły okresy znacznie przekraczające 3-letni okres przedawnienia roszczeń. Nastąpiło więc przedawnienie roszczeń z tytułu obu wypadków..."Od decyzji Dowódcy Okręgu Wojskowego wnioskodawca odwołał się do okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. Zdaniem wnioskodawcy roszczenia jego nie uległy przedawnieniu, ponieważ prawo do odszkodowania nabył od chwili orzeczenia Rejonowej Komisji Lekarskiej, a nie od daty wypadków.W związku z tym odwołaniem wnioskodawcy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1972 r. Nr 53, poz. 342) jest aktem normatywnym nie nawiązującym do ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy (Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 282) i reguluje grupę zagadnień nie wykazujących związku z uposażeniem żołnierzy.Przepisy art. 8 i art. 43 ostatnio wymienionej ustawy mają treść następującą:Art. 8 ust. 1. Roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych należności pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.Art. 43. Do należności przysługujących żołnierzowi na podstawie odrębnych przepisów z tytułu: umundurowania, wyżywienia, zakwaterowania lub innych świadczeń stosuje się odpowiednio przepis art. 8.Przykładowe wyliczenie w przytoczonym przepisie art. 43 takich świadczeń, jak umundurowanie, wyżywienie i zakwaterowanie, wskazuje na to, ze chodzi nie o jakiekolwiek świadczenia, przysługujące żołnierzowi, lecz o świadczenia, które choć nie są "uposażeniem" w rozumieniu art. 2 tej ustawy, spełniają jednak funkcję podobną, jaką spełnia uposażenie. Gdyby miało być inaczej, wyliczenie to nie byłoby w ogóle potrzebne. Świadczenia odszkodowawcze, przysługujące - zresztą nie tylko samym żołnierzom, lecz także członkom ich rodzin - w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, na podstawie ustawy z 16 grudnia 1972 r., spełniają zupełnie inną funkcję w porównaniu z "uposażeniem żołnierzy". Nie wykazują także podobieństwa ani z umundurowaniem żołnierzy, ich wyżywieniem, zakwaterowaniem i innymi podobnymi, "alimentacyjnymi" świadczeniami ze strony władz wojskowych, niezbędnymi do umożliwienia żołnierzowi wykonywania służby wojskowej. W konsekwencji uznać należy, ze przepisy art. 8 i art. 43 ustawy z 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy nie dają odpowiedzi na pytanie, czy roszczenia o odszkodowanie, przewidziane w ustawie z 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, ulegają przedawnieniu i ewentualnie jakiemu. Odpowiedź zawarta jest w ogólnych przepisach prawa cywilnego. Odszkodowanie za szkody, wywołane wypadkami i chorobami - jeśli odpowiedzialność ponosi inna osoba - jest bowiem, w zasadzie, pojęciem cywilnoprawnym. W razie zaistnienia jakiegokolwiek wypadku, punktem wyjściowym wszelkich rozważań, dotyczących skutków prawnych, jakie wypadek ten wywołał, są przepisy prawa cywilnego, mające - w tym zakresie - charakter przepisów ogólnych i podstawowych. Przepisy tego prawa ustępują dopiero w zestawieniu z przepisami szczególnymi, jeśli przepisy takie zostały wydane i odnoszą się do konkretnego wypadku. Z tego względu w niezbyt jeszcze odległej przeszłości również zagadnienia związane z wypadkami przy pracy, w szczególności zagadnienia związane z przedawnieniem roszczeń, związanych z wypadkami przy pracy, rozwiązywać trzeba było przy zastosowaniu przepisów prawa cywilnego (por. wpisaną do księgi zasad prawnych uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z 24 października 1969 r. III PZP 8/69 OSNCP 1970/3 poz. 41). Grupa tych zagadnień znalazła się w dziedzinie prawa pracy dopiero wdrożona, gdy prawo pracy wyodrębniło się w samodzielną gałąź prawa.W odróżnieniu od prawa pracy, w samodzielną gałąź praw nie wyodrębniło się dotychczas "prawo wojskowe", czy "żołnierskie". Odrębne uregulowania prawne dotyczą tylko poszczególnych kwestii związanych służbą wojskową. Ustawa z 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach oszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób powstających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1972 r. Nr 53, poz. 342) w sposób szczególny normuje tylko część problematyki dotyczącej wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową. Nie zawiera samodzielnego unormowania dotyczącego przedawnienia roszczeń odszkodowawczych, przysługujących na podstawie tej ustawy osobom w niej wymienionym. Uznać więc należy, że - w tym zakresie - zastosowanie mają ogólne unormowania zawarte w kodeksie cywilnym, w szczególności w części ogólnej (księga pierwsza) kodeksu cywilnego. Cywilnoprawnego charakteru rozważanych roszczeń nie zmienia szczególny tryb, w jakim roszczenia te mogą być dochodzone. Ten szczególny tryb (postępowanie przed szefem wojewódzkiego sztabu wojskowego w I instancji, przed dowódcą okręgu wojskowego w II instancji i dopiero po wyczerpaniu tej drogi administracyjnej - postępowanie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych i ewentualnie także przed Sądem Najwyższym) wchodzi w zastosowanie dlatego tylko, że szczególne przepisy (art. 11-14 cyt. ustawy z 16 grudnia 1972 r. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową - Dz. U. z 1976 r. Nr 36, poz. 212) tryb taki ustanowiły. Pozostaje to jednak bez wpływu na samą istotę rozpoznawanych w tym trybie roszczeń.Po myśli art. 118 kodeksu cywilnego termin przedawnienia roszczeń - przy braku unormowań szczególnych - wynosi lat dziesięć. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 120 § 1 k.c.), przy czym nawet w sytuacjach, gdy szkoda wynikła ze zbrodni, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442 § 2 k.c.). Zestawienie tych przepisów upoważnia do wniosku, że roszczenia odszkodowawcze, przewidziane w rozważanej ustawie z 16 grudnia 1972 r., powstają w dacie wypadku, który szkodę wywołał, i ulegają przedawnieniu z upływem 10 lat od tej daty - bez względu na to, kiedy szkoda rzeczywiście powstała, wzgl. została ujawniona i stwierdzona. Wnioskowi takiemu nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że po myśli rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z 25 października 1976 r. w sprawie postępowania o odszkodowanie w razie wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową (Dz. U. z 1976 r. Nr 36, poz. 212) do podjęcia z urzędu niektórych czynności, zmierzających do ustalenia rzeczywistego przebiegu wypadku i jego przyczyn, zostały zobowiązane organy wojskowe. Stosowne postępowanie może być wszczęte także na wniosek żołnierza, a w razie śmierci żołnierza po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej - na wniosek członka jego rodziny (§ 16 ust. 1 cyt. rozporz.). Złożenie takiego wniosku przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.), nie zachodzi więc realne niebezpieczeństwo, że wskutek opieszałości organów wojskowych dojść może do przedawnienia roszczeń.Na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało przeto udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.