II PK 355/16

Sygn. akt II PK 355/16 POSTANOWIENIE Dnia 28 listopada 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bohdan Bieniek w sprawie z powództwa N.M.P. przeciwko F. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. o przywrócenie do pracy i odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 listopada 2017 r., skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 sierpnia 2016 r., sygn. akt XXI Pa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3277,50 zł (trzy tysiące dwieście siedemdziesiąt siedem złotych i pięćdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 sierpnia 2016 r. oddalono apelację N.M.P. od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 grudnia 2015 r., mocą którego oddalono jej powództwo o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę, a w przypadku upływu okresu wypowiedzenia o przywrócenie do pracy oraz o odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu. 2 W prawie ustalono, że N.M.P. była zatrudniona u pozwanej F. Sp. z o.o. od dnia 2 stycznia 1997 r. na podstawie umowy o pracę na czas określony, a następnie na czas nieokreślony. Ostatnim zajmowanym przez powódkę stanowiskiem pracy był product manager/business unit manager. Od stycznia 2010r. powódka przebywała na zwolnieniu lekarskim, następnie na urlopie macierzyńskim, a w dalszej kolejności na urlopie wychowawczym. W dniu 30 sierpnia 2012 r. N.M.P., złożyła wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy do 7/8 etatu od dnia 1 października 2012 r. Po powrocie powódki do pracy, w dniu 1 października 2012 r., pracodawca wypowiedział powódce umowę o pracę z zachowaniem 6 miesięcznego okresu wypowiedzenia (wynikającego z umowy o pracę). Umowa miała zakończyć się w dniu 30 kwietnia 2013 r. W uzasadnieniu pracodawca wskazał, że od dnia 1 września 2012 r., w strukturze pracodawcy nastąpiła zmiana polegająca na całkowitej likwidacji stanowiska product manager/business unit manager, które zajmowała powódka. Sąd Rejonowy przyjął, że w zaistniałej sytuacji rozwiązanie stosunku pracy jest dopuszczalne wyjątkowo, tzn. w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, jak również w przypadku grupowych zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli urlop wychowawczy trwa co najmniej 3 miesiące, a pracodawca zatrudnia co najmniej 20 pracowników. Obejmuje to także przypadki wypowiedzeń indywidualnych w trybie art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 1474). Wobec powyższego Sąd Rejonowy uznał, że wręczenie wypowiedzenia powódce mimo złożenia przez nią wniosku o obniżenie wymiaru etatu, w przypadku, gdy powodem rozwiązania stosunku pracy była likwidacja stanowiska pracy - nastąpiło zgodnie z prawem. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, w szczególności fakt likwidacji stanowiska pracy powódki. Na okoliczność zasadności przyczyny rozwiązania stosunku pracy Sąd odwoławczy uzupełnił postępowanie dowodowe poprzez dopuszczenie z urzędu dowodu z uzupełniającego przesłuchania M.H.. Sąd drugiej instancji podzielił również ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy. 3 Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego złożył pełnomocnik powódki, zaskarżając rozstrzygnięcie w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 § 1 pkt 2 k.p. w zw. z art. 32 k.p. oraz art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników; art. 45 k.p. w zw. z art. 1868 k.p.; art. 183a § 1 k.p. w zw. z art. 183b pkt 1 i 2 k.p. Ponadto zarzucił naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 378 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 380 k.p.c. Mając powyższe na uwadze, domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia przez uwzględnienie powództwa w całości, względnie uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd drugiej instancji. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał się na podstawę wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. (w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne), a mianowicie czy do rozwiązania umowy o pracę mogło skutecznie dojść na skutek złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pracownika, pomimo prawidłowego złożenia przez pracownika uprawnionego do korzystania z urlopu wychowawczego wniosku o zmniejszenie wymiaru czasu pracy. Nadto skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W odpowiedzi na skargę strona pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów procesu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie może zostać przyjęta do rozpoznania. Przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania enumeratywnie wymienia art. 3989 § 1 pkt 1 – 4 k.p.c. Skarżąca wskazała dwie z nich, a mianowicie w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W ten sposób wyznaczyła pole badawcze przedsądu. Na wstępie jednak należy zwrócić uwagę, że Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w zakresie 4 stosowania, czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie. Przedmiotowe spostrzeżenie koreluje z publicznoprawną funkcją skargi kasacyjnej i zamyka się stwierdzeniem, że skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym o szczególnym charakterze. Zmierza do ochrony interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa i jednolitości wykładni. Natomiast jej zadanie nie polega na ponownej ocenie sprawy z perspektywy niezadowolonej z rozstrzygnięcia strony. Obowiązkiem wnoszącego skargę jest wyartykułowanie podstawy uzasadniającej jej przyjęcie. Skarżący ów obowiązek zrealizował i ulokował w treści art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. W pierwszej kolejności rysuje się obowiązek odpowiedzi na pytanie, czy z uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wyłania się istotne zagadnienie prawne. Nie chodzi w tym wypadku tylko o formalną weryfikację, tj. czy skarga została oparta na ustawowej podstawie, lecz czy ona w sprawie faktycznie występuje. Powołanie się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) oznacza, że chodzi o zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. W orzecznictwie ugruntował się pogląd, zgodnie z którym skarżący, powołując się na wystąpienie w sprawie zagadnienia prawnego, powinien je sformułować, wskazać przepisy prawne, na tle stosowania których ono się wyłoniło, podać argumenty prowadzące do rozbieżnych ocen, a nadto wykazać, że jego rozwiązane jest istotne nie tylko w rozpoznawanej sprawie, ale także dla praktyki sądowej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002 nr 1, poz. 11; z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151). Mając na uwadze powyższe postulaty, należy stwierdzić, że skarżąca nie zdołała przekonać, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne. Wstępnie warto zauważyć, że domniemane zagadnienie prawne obraca się w sferze przepisu art. 1868 k.p. Artykuł 1868 § 1 k.p. enumeratywnie określa przypadki, po wystąpieniu których rozwiązanie umowy jest dopuszczalne (ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy, wystąpienie przyczyn uzasadniających rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika). Z metodologicznego punktu widzenia nie ma wątpliwości, że od zasady, odwzorowanej w zwrocie "pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę", wprowadzono 5 wyjątek polegający na dopuszczalności zakończenia zatrudnienia z pracownikiem chronionym. Z reguły exceptiones non sunt extendendae wynika, że wyjątki nie podlegają wykładni rozszerzającej. Oznacza to, że poza wymienionymi w art. 1868 § 1 k.p. przypadkami, nieakceptowalne jest kreowanie nowych, nieznanych ustawie okoliczności, w których pracodawca ma prawo zakończyć umowę z pracownikiem uprawnionym do urlopu wychowawczego, a występującym o obniżenie czasu pracy. Trwałość stosunku pracy pracownika nie jest jednak chroniona w okresie urlopu wychowawczego, jeśli podstawą prawną rozwiązania są przepisy ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 1474, dalej jako ustawa o zwolnieniach grupowych). Zasadność tego twierdzenia oparta została na relacji przepisów ustawy o zwolnieniach grupowych do przepisów kodeksu pracy (lex specialis - lex generalis). Jej art. 10 stanowi, że art. 5 ust. 3-7 (dotyczący szczegółów wypowiedzeń – w tym zmieniającego) i art. 8 (dotyczący odprawy) stosuje się odpowiednio w razie konieczności rozwiązania przez pracodawcę zatrudniającego co najmniej 20 osób stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie umowy o pracę lub rozwiązanie umowy na mocy porozumienia stron, a zwolnienia w okresie nieprzekraczającym 30 dni obejmują mniejszą liczbę osób niż określona w art. 1 ustawy. Oznacza to, że ustawa o zwolnieniach grupowych znajdzie zastosowanie przy rozwiązaniu umowy o pracę nawet z jednym pracownikiem, przy czym wyłączną przyczyną uzasadniającą rozwiązanie stosunku pracy będzie przyczyna niedotycząca pracownika. Ochrona szczególna rozwiązania stosunku pracy, w trybie zwolnień indywidualnych, uregulowana w ustawie o zwolnieniach grupowych realizowana jest przez dwa jej modele. Model, który ma zastosowanie w sprawie opiera się na założeniu, że zasadnicze znaczenie ma treść art. 10 ust. 2 ustawy o zwolnieniach grupowych, a konkretnie reguła, zgodnie z którą pracodawca może rozwiązać stosunki pracy z pracownikami w trybie indywidualnym z przyczyn niedotyczących pracowników (po spełnieniu warunków z art. 10 ust. 1 ustawy o zwolnieniach 6 grupowych), których stosunki pracy podlegają z mocy przepisów szczególnych ochronie przed wypowiedzeniem i wobec których jest dopuszczalne wypowiedzenie stosunku pracy w ramach grupowego wypowiedzenia, pod warunkiem niezgłoszenia sprzeciwu przez zakładową organizację związkową. Przyjęcie powyższej zasady dopuszcza podział wskazanej grupy osób na dwie kategorie: - pracowników, którym przepisy odrębne gwarantują ochronę szczególną i wobec których dopuszczalne jest wypowiedzenie stosunku pracy w ramach zwolnienia grupowego, - pracowników, którym odrębne ustawy gwarantują ochronę szczególną i wobec których nie jest dopuszczalne wypowiedzenie stosunku pracy w ramach zwolnienia grupowego. Do pierwszej grupy można przykładowo zaliczyć inwalidów wojennych i wojskowych, pracowników przebywający na urlopie wychowawczym, pracownika spółki będącego członkiem jej rady nadzorczej. W drugiej grupie znajdują natomiast miejsce osoby wymienione w art. 5 ust. 5 ustawy o zwolnieniach grupowych, w stosunku do których nie jest dopuszczalne wypowiedzenie stosunku pracy (zob. A. Wypych-Żywicka w: System Prawa Pracy. Tom V. Zbiorowe prawo pracy, K. W. Baran (red.), Warszawa 2014, LEX). Oczywiście koniecznym elementem stosowania ustawy jest wyłączny powód rozwiązania umowy, który nie leży po stronie pracownika – może to być np. likwidacja stanowiska pracy czy też zmiana profilu działalności pracodawcy. Powyższe znalazło potwierdzenie w stanowisku Sądu Najwyższego wypowiedziane na gruncie poprzedniego stanu prawnego, w myśl którego art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o zwolnieniach grupowych mogą stanowić podstawę rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem w okresie urlopu wychowawczego także w sytuacjach, gdy nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 1861 § 1 zdanie drugie k.p. (obecnie art. 1868 § 2 k.p.) - co prowadzi do wniosku, że w okresie urlopu wychowawczego trwałość stosunku pracy pracownika nie jest chroniona, jeśli podstawą prawną rozwiązania są przepisy cytowanej ustawy, a powodem przyczyny niedotyczące pracownika (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2006 r., II PZP 13/05, LEX nr 171465). 7 Przenosząc powyższe uwagi na grunt przedmiotowej sprawy, wskazane przesłanki rozwiązania stosunku będą miały zastosowanie również do osób, które na podstawie art. 1877 § 1 k.p. złożyły pracodawcy pisemny wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy do wymiaru nie niższego niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy w okresie, w którym mogłyby korzystać z takiego urlopu. Tym samym, skarżąca nie zdołała przekonać Sądu Najwyższego, że w sprawie występuje istotne zagadnienia prawne. Nie jest możliwe jednoczesne wykazywanie, że w sprawie istnieje zagadnienie prawne dotyczące wykładni określonych przepisów prawa i że skarga oparta na naruszeniu tych przepisów jest oczywiście uzasadniona. Albo jest tak, że wykładnia danych przepisów jest prosta i w związku z tym ich naruszenie jest oczywiste, albo tak, że wykładnia ta rodzi istotne zagadnienie prawne, wobec czego naruszenie przepisów nie może być oczywiste. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14, LEX nr 1770903). Odnośnie do zarzutów naruszenia prawa procesowego, zostały one ulokowane w art. 378 § 1 k.p.c. oraz w art. 382 k.p.c. Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji wynika, że Sąd odwoławczy powinien dokonać własnej oceny prawnej rozpoznawanej sprawy, również z punktu widzenia uchybień procesowych oraz materialnoprawnych. Dokonanie takiej oceny w sposób odmienny od poglądu strony reprezentowanego w apelacji, nie stanowi podstawy do przyjęcia optyki naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy, oddalając apelację pozwanej, wyjaśnił motywy swego działania, dając temu wyraz w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku. Wynikający z art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji należy zatem rozumieć jako bezwzględny zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice i zarazem jako nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Nie jest to jednoznaczne z odrębnym omówieniem (w osobnym akapicie) każdego postulatu skarżącego. Chodzi o to, by katalog ukierunkowanych zarzutów, często duplikowany w kolejnych zarzutach apelacyjnych, znalazł odbicie w stanowisku Sądu drugiej instancji. Naturalnie ten sąd może, a w zasadzie powinien, naprawić stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenie prawa materialnego przez 8 sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostało wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieści się w granicach zaskarżenia. W sprawie Sąd Okręgowy wyjaśnił mechanizm prowadzący do oddalenia apelacji pozwanej i trudno zanegować jego stanowisko w tej mierze przez pryzmat art. 378 § 1 k.p.c. W normę zawartą w art. 382 k.p.c. wkomponowano regułę, zgodnie z którą istotne fakty podnoszone przez sąd odwoławczy powinny znajdować pokrycie w materiale dowodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2014 r., I UK 48/14, LEX nr 1545139). Przepis wyznacza bowiem zależność między "orzekaniem" a zebranym "materiałem dowodowym". Nawiązuje tym samym do procesu subsumpcji, który polega na przymierzeniu miarodajnych (potwierdzonych dowodami) twierdzeń faktycznych do wzorca normatywnego, znajdującego odzwierciedlenie w hipotezie normy prawnej. W sytuacji, gdy okoliczności faktyczne nie znajdują odzwierciedlenia w przeprowadzonych dowodach, a mimo to sąd opiera na nich konkluzje prawne, to trudno uznać, że "orzekanie" nie było wadliwe. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zgodnie przyjmuje się, że art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej dyrektywy określającej istotę postępowania apelacyjnego jako kontynuację merytorycznego rozpoznania sprawy i może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wówczas, gdy skarżący powiąże go z tymi przepisami normującymi postępowanie rozpoznawcze, którym sąd drugiej instancji uchybił (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 102/98, LEX nr 50665 i z dnia 26 listopada 2004 r., V CK 263/04, LEX nr 520044). Uzasadnienie oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego i przeprowadzania wywodu zmierzającego do wykazania tych wadliwości. Przyjęte jest w judykaturze, że oczywista zasadność skargi powinna polegać na takim naruszeniu norm prawnych, które nie budzi wątpliwości i możliwe jest do stwierdzenia przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2016 r., III CSK 272/16, LEX nr 2273373). W stanie faktycznym sprawy trudno w ogóle doszukać się naruszenia prawa procesowego, nie mówiąc o naruszeniu, które dałoby się stwierdzić przy wykorzystaniu podstawowego instrumentarium prawniczego. Można i należy także powiedzieć, że oczywista zasadność skargi kasacyjnej 9 stanowi przymiot, którego istnienie potwierdza jaskrawe niesprawiedliwe rozstrzygnięcie sprawy przez sąd powszechny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, LEX nr 2057365). Natomiast w stanie faktycznym niniejszego sporu nie sposób takiego zarzutu podnieść wobec zakwestionowanego skargą rozstrzygnięcia. Stanowi ono wyraz dogłębnej skrupulatnej analizy materiału dowodowego i należytego zastosowania prawa procesowego. Nie sposób zatem stwierdzić, że skarga kasacyjna wywiedziona od tego wyroku jest oczywiście uzasadniona. Mając powyższe na uwadze orzeczono w myśl art. 3989 § 2 k.p.c. O kosztach orzeczono w myśl art. 98 § 1 k.p.c. as