II UK 174/18

Sygn. akt II UK 174/18 POSTANOWIENIE Dnia 22 maja 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak w sprawie z wniosku F.G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T. o ubezpieczenie społeczne, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 22 maja 2019 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 9 listopada 2017 r., sygn. akt III AUa […], odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w […] wyrokiem z dnia 9 listopada 2017 r. oddalił apelację ubezpieczonego F.G. od wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 31 stycznia 2017 r., oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. z dnia 25 maja 2016 r. stwierdzającej, że ubezpieczony jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie dnia 1 lipca 2012 r. do dnia 10 sierpnia 2014 r. podlegał ustawodawstwu polskiemu w zakresie obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i ustalił, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za ten okres stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa niż 60% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. 2 W wyrokach Sądów meriti przyjęto, że w sprawie nie było podstaw do zwolnienia ubezpieczonego z obowiązku zgłoszenia do polskiego ubezpieczenia społecznego w spornym okresie i uiszczenia z tego tytułu składek, ponieważ nie wykazał on, aby w tym okresie świadczył pracę na terenie Wielkiej Brytanii. O zawarciu umów o pracę z brytyjskimi pracodawcami ubezpieczony poinformował polski organ rentowy dopiero w toku wszczętego postępowania wyjaśniającego, przedkładając na tę okoliczność jedynie umowy o pracę, nie przedstawił jednak zaświadczenia o podleganiu ustawodawstwu brytyjskiemu. Wobec braku informacji od brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej o objęciu ubezpieczonego brytyjskim ubezpieczeniem społecznym, do której polski organ rentowy wystąpił w trybie art. 16 ust. 4 i art. 5 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz.UE.L. 284 z dnia 30 października 2009 r., dalej jako rozporządzenie wykonawcze), ustalone dla ubezpieczonego tymczasowe określenie właściwego ustawodawstwa, przewidziane w ust. 2, stało się ostateczne, o czym polski organ rentowy zawiadomił go pismem z dnia 6 kwietnia 2016 r. Wobec stanowiska milcząco przyjętego przez brytyjską instytucję ubezpieczeniową organ rentowy nie mógł uznać, że ubezpieczony podlegał w spornym okresie ustawodawstwu brytyjskiemu i słusznie uznał, że jako osoba prowadząca działalność gospodarczą na terenie Polski podlega obowiązkom ubezpieczeniowym wynikającymi z polskich przepisów. Sąd Apelacyjny podkreślił, że Sąd Okręgowy wziął pod uwagę wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12 (LEX nr 1438536), a organ rentowy przeprowadził w niniejszej sprawie opisaną w tym wyroku procedurę postępowania w razie wątpliwości co do określenia właściwego ustawodawstwa mającego zastosowanie do osoby wnoszącej o ustalenie prawa właściwego, zatrudnionej w więcej niż jednym państwie członkowskim, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) z dnia 29 kwietnia 2004 r. nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 2004/166/1, dalej jako rozporządzenie podstawowe) i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia wykonawczego. Sąd Okręgowy nie był przy tym 3 związany wyrokami sądów powszechnych zapadłymi w innych indywidualnych sprawach. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył ubezpieczony, zaskarżając ten wyrok w całości. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez stwierdzenie, że skarżący nie podlega ustawodawstwu polskiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenia następujących przepisów: 1) art. 288 akapit 2 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.; dalej jako TFUE) w związku z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 2008.115; dalej jako TUE), przez ich niezastosowanie i wydanie wyroku na podstawie przepisów prawa krajowego zamiast przepisów rozporządzeń unijnych; 2) art. 13 ust. 3 rozporządzenia podstawowego, przez błędną wykładnię i ustalenie pojęcia „pracy najemnej” bez uwzględnienia, że jest to pojęcie autonomiczne prawa unijnego, zdefiniowane w rozporządzeniu podstawowym oraz wyczerpująco zinterpretowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako TSUE), które nie może podlegać ocenie z punktu widzenia krajowych przepisów prawa pracy, definiujących stosunek pracy, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 22 k.p.; 3) art. 3 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, przez błędną wykładnię i zobowiązanie skarżącego do przedstawienia organowi rentowemu dokumentów i dowodów potwierdzających wykonywanie pracy i przerzucenie na niego ciężaru dowodu rzeczywistego wykonywania pracy w innym państwie członkowskim; 4) art. 11 ust. 2 lit. a rozporządzenia podstawowego, przez jego niewłaściwe zastosowanie, mimo że w sprawie miał zastosowanie art. 13 ust. 3 tego rozporządzenia, ponieważ skarżący wykonywał nie tylko pracę na własny rachunek w Polsce, ale także pracę najemną w Wielkiej Brytanii, a w związku z tym naruszenie art. 11 ust. 1 rozporządzenia podstawowego, przez doprowadzenie do sytuacji, w której skarżący podlegał w tym samym czasie ustawodawstwu dwóch różnych państw członkowskich; 4 5) art. 16 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, przez zaniechanie przez organ rentowy niezwłocznego określenia ustawodawstwa właściwego zgodnie z uzyskaną informacją, a zamiast tego wszczęcie postępowania wyjaśniającego i odwołanie się do informacji uzyskanej z brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej mimo, że ustalenia tej instytucji nie są prawnie wiążące dla polskiego organu rentowego; 6) art. 58 § 2 k.c. i art. 83 § 1 k.c., przez błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zawarta umowa o pracę z pracodawcą brytyjskim jest nieważna, jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego i z celem systemu ubezpieczeń społecznych oraz służyła obejściu przepisów ubezpieczeń społecznych, co miałoby świadczyć o jej pozorności, podczas gdy zasady współżycia społecznego nie zostały naruszone, a cel umowy, jak również sposób wykonywania obowiązków obligacyjnych z niej wynikających nie był niezgodny z prawem, czyli umowa ta wywoływała skutki z niej wynikające; 7) art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 9 ust. 2 i art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 300, dalej jako ustawa systemowa) w związku z art. 2 Konstytucji RP, przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że zawarta przez skarżącego umowa o pracę z pracodawcą brytyjskim miała na celu obejście przepisów polskiego prawa ubezpieczeń społecznych i opłacanie niższej składki na ubezpieczenia społeczne niż należna z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej na terenie RP, podczas gdy ani treść umowy o pracę z brytyjskim pracodawcą nie pozostaje w sprzeczności z przepisami prawa, ani jej cel nie zmierzał do obejścia prawa, bowiem nie można za obejście prawa traktować wywołania skutku w postaci nabycia innego tytułu do ubezpieczenia społecznego zgodnie z konstytucyjną zasadą pewności prawa; 8) art. 65 § 2 k.c., przez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie przez pominięcie, że przy wykładni treści umowy należy badać zgodny zamiar i cel stron oraz to, czy celem było zawarcie umowy o pracę z pracodawcą brytyjskim, co jednocześnie przesądza o braku pozorności dokonanej czynności prawnej; 5 9) art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c., przez niewłaściwe zastosowanie i pominięcie, że to na organie rentowym spoczywał ciężar wykazania okoliczności, na które się powoływał m.in. że umowa została zawarta w celu obejścia ustawy oraz nieważności umowy, a tym samym w procesie nie zostało udowodnione, jakoby umowa została zawarta w celu obejścia prawa, a skarżący w następstwie tego nie był obowiązany dowodzić okoliczności przeciwnych; 10) art. 233 § 1 k.p.c., przez jego błędne zastosowanie, a tym samym kwalifikowane naruszenie granic swobodnej oceny dowodów i dowolne przyjęcie, że umowa o pracę została zawarta wyłącznie w celu pozyskania dodatkowego tytułu do ubezpieczenia społecznego, a nie w celu świadczenia pracy i uzyskania wynagrodzenia, podczas gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie tych okoliczności za udowodnione, a pominięcie dostarczonych przez skarżącego dokumentów, świadczących o wykonywaniu przez niego pracy najemnej na terenie Wielkiej Brytanii; 11) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na niewyjaśnieniu podstawy prawnej wyroku - podstawy przypisania czynności prawnej dotkniętej sankcją bezwzględnej nieważności. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na istotną rozbieżność między zaskarżonym wyrokiem oraz ugruntowaną linią orzecznictwa w przedmiocie podlegania polskiemu prawu w zakresie obowiązkowych ubezpieczeń społecznych na terenie RP z tytułu wykonywania pracy najemnej na terenie UE. W szczególności, za przyjęciem skargi do rozpoznania przemawia treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, oraz sprzeczna z nim treść zaskarżonego orzeczenia, którym Sąd Apelacyjny de facto zatwierdził niesłuszną decyzję organu rentowego, jak również treść wskazanych przez skarżącego prawomocnych orzeczeń Sądów Okręgowych, które jednoznacznie wskazywały, iż osoby wykonujące pracę najemną w Polsce i Wielkiej Brytanii nie podlegają polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c. Wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., tj. na twierdzeniu o istnieniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob.: postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 31/18, LEX nr 2508113; z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365). Co więcej, powołanie się na tę przesłankę zakłada nie tylko wskazanie przepisu prawa i stwierdzenie, że - w ocenie skarżącego - wywołuje on wątpliwości. Konieczne jest również wykazanie, że wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter, wyjaśnienie na czym one polegają, ich uzasadnienie, a także wskazanie rozbieżnych wariantów interpretacyjnych, z odwołaniem się do dotychczasowych poglądów orzecznictwa i dostępnego piśmiennictwa. Jeżeli konkretny przepis był już przedmiotem wykładni w judykaturze, a interpretacja ta jest w ocenie skarżącego nieuzasadniona, nieodzowne jest również przedstawienie racji, które przemawiają za zmianą dotychczasowej linii interpretacyjnej 7 (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, LEX nr 2497706; z dnia 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, LEX nr 1982406; z dnia 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, LEX nr 2054493). Jednocześnie powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga przytoczenia i poddania analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2018 r., III UK 123/17, LEX nr 2496319). W skardze kasacyjnej nie ma uzasadnienia wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania w powyższym rozumieniu, ponieważ skarżący nie poddał analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło w różnej wykładni przepisu, a przede wszystkim nie wskazał, który konkretnie przepis wymaga rzekomo wykładni w związku z występującą rozbieżnością w orzecznictwie w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Wskazując na tę przesłankę skarżący skoncentrował się wyłącznie na przytoczeniu kilku orzeczeń Sądów Okręgowych wydanych w podobnych do niniejszej sprawach oraz zestawił zaskarżone skargą kasacyjną rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, co miało dowodzić istnienia rzekomej rozbieżności w orzecznictwie. Skarżący nie bierze jednak pod uwagę, że przywołany wyrok Sądu Najwyższego został wydany na tle odmiennego stanu faktycznego od ustalonego w niniejszym postępowaniu. W sprawie II UK 333/12 ubezpieczonej prowadzącej działalność gospodarczą na terytorium Polski i wykonującej jednocześnie pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim, słowacka instytucja ubezpieczeniowa nadała numer ubezpieczenia. Okoliczność tę polski organ rentowy, jak i Sądy orzekające, zignorowały i stwierdziły podleganie ubezpieczonej ustawodawstwu polskiemu. Było to podstawą do uwzględnienia przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej ubezpieczonej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania ze względu na stwierdzony przez Sąd Najwyższy brak kognicji sądu miejsca zamieszkania w zakresie badania istnienia stosunku pracy stanowiącego tytuł ubezpieczenia 8 społecznego w innym państwie członkowskim Unii i powstałą w związku z tym konieczność zajęcia stanowiska przez instytucję ubezpieczeń społecznych państwa będącego miejscem pracy ubezpieczonej. W cytowanym wyroku podkreślono, że instytucja miejsca zamieszkania ubezpieczonej nie może sama rozstrzygać wątpliwości co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa (wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego zastosowanie do zainteresowanego, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia podstawowego i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia wykonawczego), czyli niepewności co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie członkowskim - lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności w art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia wykonawczego. Przepisy te zaś nakazują zwrócenie się - w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności - do instytucji innego państwa członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób, do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za pośrednictwem instytucji łącznikowych. Poinformowanie więc przez osobę wykonującą pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich instytucji wyznaczonej przez właściwą władzę państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, wymaga - ze względu na zaistnienie czynnika ponadkrajowego w ubezpieczeniu społecznym - zastosowania procedury przestrzegającej właściwości i kompetencji instytucji ubezpieczeń społecznych, przewidzianej w przepisach art. 16 rozporządzenia wykonawczego. Informacja, o której mowa, jest podstawą do niezwłocznego, lecz tylko wstępnego i tymczasowego ustalenia dla niej ustawodawstwa właściwego, stosownie do zasad kolizyjnych ustalonych w art. 13 rozporządzenia podstawowego. Według cytowanego wyroku, „o tymczasowym określeniu prawa, według którego obejmuje się tę osobę ubezpieczeniem społecznym, instytucja miejsca zamieszkania ubezpieczonego informuje wyznaczone instytucje państwa, w którym wykonywana jest praca. Od tej chwili biegnie termin dwu miesięcy, w czasie których przynajmniej jedna z zainteresowanych instytucji może 9 poinformować instytucję miejsca zamieszkania o niemożności zaakceptowania ustalonego ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej kwestii. Gdy to nie nastąpi, tymczasowe określenie ustawodawstwa staje się ostateczne”. Natomiast w niniejszej sprawie polski organ rentowy mając wątpliwości co tego, czy skarżący podlega ustawodawstwu brytyjskiemu w związku z jego twierdzeniem o wykonywaniu pracy najemnej na terenie Wielkiej Brytanii, zastosował procedurę przewidzianą w art. 16 rozporządzenia wykonawczego. Wobec braku odpowiedzi od brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej w terminie dwóch miesięcy, tymczasowe określenie ustawodawstwa polskiego stało się ostateczne. Oznacza to, że wbrew twierdzeniom skarżącego, zarówno organ rentowy, jak i Sądy orzekające w niniejszej sprawie, zastosowały wytyczne przedstawione przez Sąd Najwyższy w cytowanym przez skarżącego wyroku, co oznacza, że twierdzenie skarżącego o rzekomym występowaniu rozbieżności między zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem Sądu Apelacyjnego a cytowanym wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, jest gołosłowne. Skarżący zdaje się również nie zauważać, że przywołane przez niego prawomocne wyroki Sądów Okręgowych, mające stanowić dowód na istnienie rozbieżności zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku z przyjętym w doktrynie stanowiskiem, że osoby wykonujące pracę najemną w Polsce i Wielkiej Brytanii nie podlegają polskiemu ustawodawstwu w zakresie ubezpieczeń społecznych, zostały wydane w odmiennych stanach faktycznych niż ustalony w niniejszej sprawie, zgodnie z którym skarżący nie wykonywał w spornym okresie pracy najemnej na terenie Wielkiej Brytanii, prowadząc jedynie działalność gospodarczą w Polsce. Skarżący nie zdołał zatem wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania skargi, wobec czego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.