WZP 2/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Sądu Najwyższego płk J. Godyń. Sędziowie: J. Bratoszewski, płk S. Kosmal, L. Kubicki, płk J. Medyk (sprawozdawca), L. Misiurkiewicz, płk B. Szerszenowicz.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk Z. Kotus.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1990 r., skierowanego zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1990 r. - na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym - do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, określony w § 39 uchwały Rady Państwa z dnia 27 września 1984 r. w sprawie regulaminu Sądu Najwyższego (Mon. Pol. Nr 24, poz. 165), o podjęcie uchwały wyjaśniającej zagadnienie prawne budzące wątpliwości, a mianowicie:"Czy zachowanie się sprawcy, który bez wymaganego zezwolenia przekracza granicę Rzeczypospolitej Polskiej (art. 288 k.k.), wywożąc lub przenosząc za granicę dokument stwierdzający jego tożsamość (art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych - tekst jedn.: Dz. U. z 1984 r. Nr 32, poz. 174) albo wojskowy dokument osobisty (art. 233 ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL - tekst jedn.: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207), stanowi jeden czyn i w związku z tym jedno przestępstwo (art. 10 § 1 k.k.), czy też stanowi wielość czynów i w konsekwencji wielość przestępstw, pozostających w zbiegu realnym, z których każde podlega kwalifikacji prawnej na podstawie jednego z wymienionych wyżej przepisów?"- na podstawie art. 16 ust. 3 w zw. z art. 13 pkt 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawienie przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego sformułowanego wyżej pytania prawnego wynika z rozbieżności poglądów w orzecznictwie Izby Wojskowej Sądu Najwyższego na tle prawidłowej wykładni art. 10 k.k.Wspomnieć należy, że w wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1982 r. - Rw 199/82 (OSNKW 1982, z. 9, poz. 62) wyrażono pogląd, iż "Sprawca, który bez wymaganego zezwolenia władz przekracza granicę PRL, wywożąc lub przenosząc ze sobą bezprawnie dowód osobisty albo wojskowy dokument osobisty, dopuszcza się przestępstwa określonego w art. 288 § 1 k.k. oraz - w zależności od rodzaju dokumentu - przestępstwa określonego w art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. Nr 14, poz. 85) albo w art. 233 ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111), pozostających ze sobą w zbiegu realnym."Przeciwny pogląd wyrażono w nie opublikowanym wyroku tej Izby z dnia 9 stycznia 1990 r. - WR 585/89, w którym wyjaśniono, że: "Sprawca, który bez wymaganego zezwolenia przekracza granicę Rzeczypospolitej Polskiej (art. 288 k.k.), zabierając ze sobą wbrew istniejącemu zakazowi dowód osobisty (art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych) lub książeczkę wojskową (art. 233 ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL), dopuszcza się jednego czynu, a nie wielości czynów, skutkujących realny zbieg przestępstw" (z uzasadnienia powołanego wyroku).Daje się zauważyć, że żaden z tych wyroków - wyrażających przeciwne poglądy - nie wyjaśnia problemu jedności i wielości czynów, będących węzłowym zagadnieniem prawnym. Brak zatem szerszej argumentacji, przemawiającej za trafnością zaprezentowanych poglądów, uzasadnia więc pytanie prawne oraz potrzebę wyjaśnienia zagadnienia w nim zawartego.Odpowiadając na pytanie, kiedy ma się do czynienia z jednym, a kiedy z wieloma czynami w rozumieniu prawa karnego, należy mieć na względzie, że po pierwsze obowiązający kodeks karny zajmuje stanowisko, iż w kwestii jedności lub wielości przestępstw decydujące znaczenie ma liczba podjętych przez sprawcę działań (zaniechań), manifestujących się na zewnątrz ruchem albo kompleksem ruchów, gestów, wypowiedzi, i po wtóre - że czyn przy dokonywaniu jego oceny prawnej jest elementem pierwotnym w stosunku do znamion, które może on wyczerpać.Kwestia zatem, czy ma się do czynienia z jednym czy z kilkoma czynami, musi być rozstrzygana bez sięgania do kryteriów związanych z wyczerpywaniem owych znamion.Jedno zdarzenie stanowi najczęściej jeden czyn. O dwu lub więcej czynach można mówić wówczas, gdy w zdarzeniu da się wydzielić dwa lub więcej samodzielnych działań (zaniechań), z których każde wyczerpuje określoną normę prawną, a których nie da się ani zawęzić, ani pominąć bez narażenia się na zarzut niewyczerpania całego kompleksu znamion przewidzianych ustawą karną dla danego czynu zabronionego.Nie ulega wątpliwości, że w pytaniu prawnym przedstawiono zdarzenie, które wyczerpuje znamiona zawarte w trzech typach czynu zabronionego.Obserwując to zdarzenie z zewnątrz, postrzega się je jako wyodrębniony kompleks ruchów manifestujący się przekroczeniem granicy państwowej i jednoczesnym przeniesieniem przez nią dokumentów, o których mowa w art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych lub w art. 233 ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL. Trudno sobie bowiem wyobrazić w praktyce przeniesienie lub przewiezienie przez granicę państwową dokumentów opisanych w cytowanych wyżej przepisach bez jednoczesnego nielegalnego albo legalnego przekroczenia tej granicy (nie jest ono konieczne jedynie przy przesłaniu dokumentów). Zawartość czasowo-miejscowa takiego zachowania nie budzi jednak żadnych wątpliwości. Stanowi ono zatem jeden czyn w rozumieniu § 1 art. 10 k.k.Opisane wyżej zdarzenie narusza trzy różne dobra, chronione trzema przepisami ustaw karnych - w myśl art. 10 § 2 k.k. Zbiegające się przepisy podlegać powinny więc tzw. komulatywnej kwalifikacji prawnej z art. 288 § 1 lub 2 w zb. z art. 54 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. (...) lub art. 288 § 1 albo 2 k.k. w zb. z art. 54 ust. 2 tej ustawy i art. 233 ust. 2 ustawy z dnia 22 listopada 1967 r. (...), jako że w rachubę nie wchodzi żadna z reguł wyłączających wielość ocen prawnokarnych.Takie zapatrywanie prawne przemawia za tym, że nie można aprobować poglądu wyrażonego w wyroku Izby wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1982 r. - Rw 199/82 (OSNKW 1982, z. 9, poz. 62).