WZP 3/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. K. Lipiński.Sędziowie: ppłk E. Matwijów (sprawozdawca), płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, płk J. Jeż, płk E. Zawiłowski, ppłk B. Szerszenowicz.Zastępca Naczelnego Prokuratora Wojskowego: płk A. Suski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego - zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego - do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku Prokuratora Generalnego - podpisanego na podstawie upoważnienia przez Naczelnego Prokuratora Wojskowego - z dnia 12 czerwca 1989 r. o podjęcie uchwały wyjaśniającej:"Czy wobec osoby powołanej do pełnienia zasadniczej służby w obronie cywilnej lub pełniącej taką służbę sąd wojskowy może orzec karę zasadniczą aresztu wojskowego?"na podstawie art. 13 pkt 4, art. 18 ust. 1 i 3 oraz art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241 z późn. zm.)uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione na wstępie pytanie prawne uzasadnione zostało wątpliwościami co do trafności praktyki sądów wojskowych, które stopniowo zaprzestały orzekania kary aresztu wojskowego wobec osób pełniących zasadniczą służbę w obronie cywilnej, a która to praktyka znalazła potwierdzenie w wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1986 r. - Rw 301/86 (OSNKW 1987, z. 3-4, poz. 33). W wyroku tym bowiem stwierdzono: "Orzekanie kary aresztu wojskowego wobec osób odbywających zasadniczą służbę w obronie cywilnej uznać trzeba za niedopuszczalne. Osoby te wprawdzie ponoszą odpowiedzialność karną według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej (art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL - Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), ale stosowanie wobec nich kary aresztu wojskowego byłoby nie do pogodzenia z charakterem tej kary. W czasie odbywania kary aresztu wojskowego skazany podlega przecież szkoleniu wojskowemu (art. 293 § 3 k.k.), co w odniesieniu do żołnierza jest zrozumiałe. Natomiast osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej, czyli służbę zastępującą zasadniczą służbę wojskową (art. 62 ust. 2 powołanej ustawy), takiemu szkoleniu nie mogą podlegać, gdyż przechodzą jedynie szkolenie w zakresie przygotowania obrony cywilnej (art. 157 ust. 4 tejże ustawy).Nadmienić należy, że pogląd ten znalazł uznanie w doktrynie, co jest o tyle zrozumiałe, iż w części II wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie orzekania kary aresztu wojskowego (uchwała pełnego składu Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1973 r. -. OSNKW 1974, z. 2, poz. 21) stwierdza się wyraźnie, że kara aresztu wojskowego jest jednym ze specyficznych środków reagowania na czyny żołnierzy naruszające ustanowiony porządek prawny, stosowanych w ramach ogólnego systemu wychowawczego, który praktykowany jest w Siłach Zbrojnych.Wątpliwości autora pytania powstały przede wszystkim z tego, że przepisy zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 1970 r. w sprawie zasad odbywania kary aresztu wojskowego (Dz. Urz. Min. Spraw. Nr 6, poz. 23) wymieniają - oprócz oficerów i chorążych, podoficerów zawodowych, nadterminowych i okresowej służby wojskowej - także "pozostałych skazanych", z czego można wysnuć wniosek, że niekoniecznie muszą to być żołnierze.Wniosek ten jest częściowo jedynie trafny; według art. 293 k.k. karę aresztu wojskowego można orzec nie tylko wobec wyżej wymienionych żołnierzy, ale także wobec innych żołnierzy (w tym przede wszystkim służby zasadniczej), a ponadto wobec osób powołanych do pełnienia służby wojskowej. Tymi "pozostałymi skazanymi" - poza żołnierzami wszystkich rodzajów służby wojskowej - mogą być więc tylko osoby powołane do pełnienia służby wojskowej i nikt więcej.Przedstawionego poglądu nie podważają powołane w uzasadnieniu pytania przepisy wspomnianego zarządzenia Ministra Sprawiedliwości - wydanego jeszcze przed wprowadzeniem odpowiedzialności karnej junaków na zasadach odnoszących się do żołnierzy. Zarządzenie to, jak wynika z samej jego nazwy, określa tylko i wyłącznie zasady odbywania kary aresztu wojskowego przez określone kategorie skazanych. Klasyfikując w § 2 ust. 1 powołanego zarządzenia skazanych oficerów i chorążych, podoficerów zawodowych, nadterminowych i okresowej służby wojskowej oraz pozostałych skazanych, przepisy te regulują tylko kwestie porządkowe, nakazując, aby według takiego kryterium zostali oni rozmieszczeni w odrębnych pomieszczeniach podczas odbywania kary aresztu wojskowego.Wątpliwości autora pytania wynikają z tego także, że skoro art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL, ustanawiając odpowiedzialność osób odbywających zasadniczą służbę w obronie cywilnej według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, nie czyni żadnych wyjątków o charakterze podmiotowym w ogólnej zasadzie odpowiedzialności junaków, to wobec braku wyraźnego odmiennego uregulowania czynienie takiego wyjątku w odniesieniu do art. 293 k.k. nie ma uzasadnienia. Zgadzając się z tym, że powołany art. 250 ust. 1 ma charakter ogólny i teoretycznie dopuszcza możliwość stosowania wobec junaków wszystkich przepisów odnoszących się do żołnierzy, trzeba zwrócić uwagę na to, że w praktyce nie wszystkie z tych przepisów mogą być tu stosowane. Z pewnością nie mogą jednak mieć zastosowania w odniesieniu do junaków np. przepisy dotyczące kar dodatkowych obniżenia stopnia wojskowego i degradacji. Osobom odbywającym zasadniczą służbę w obronie cywilnej bowiem nadaje się tytuły: junak albo starszy junak, które nie są stopniami wojskowymi. Takim ograniczeniem ogólnej zasady wyrażonej w art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL jest właśnie również art. 293 k.k. Jak słusznie zwrócono uwagę w tezie powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1986 r. (Rw 301/86), każdy skazany w czasie odbywania aresztu wojskowego podlega między innymi szkoleniu wojskowemu, a skazany rekrutujący się spośród osób odbywających zasadniczą służbę w obronie cywilnej szkoleniu wojskowemu nie mógłby podlegać, gdyż w ogóle nie przechodzi on w czasie służby takiego szkolenia, a jedynie praktyczne szkolenie w zakresie przygotowania obrony cywilnej. Nie jest żadnym argumentem, zawarte w uzasadnieniu pytania prawnego, twierdzenie, że podleganie obowiązkowi szkolenia wojskowego w trakcie odbywania kary aresztu wojskowego "stanowi cechę immanentną kary aresztu wojskowego, nie zaś kryterium selekcji podmiotów zdolnych do odbywania tej kary". Skazani na karę aresztu wojskowego mogą wywodzić się tylko spośród tych osób, wobec których tego szczególnego rodzaju karę można orzec, a krąg tych osób określa art. 293 k.k., a nie przepisy kodeksu karnego wykonawczego.Nieuzasadniony tym bardziej jest wniosek, że dopuszczalne jest stosowanie kary aresztu wojskowego wobec osoby powołanej do odbycia zasadniczej służby w obronie cywilnej. Przepisy części wojskowej kodeksu karnego stosuje się wyłącznie do żołnierzy (art. 289 § 1 k.k.), chyba że przepis szczególny (jak np. art. 293 § 1 lub art. 301 § 1 k.k.) zezwala na zastosowanie określonej instytucji wobec osoby powołanej do pełnienia służby wojskowej. W myśl art. 250 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL przepisy odnoszące się do żołnierzy, jak już nadmieniono, mają zastosowanie również do osób odbywających zasadniczą służbę w obronie cywilnej (junaków). Nie ma natomiast jakiegokolwiek upoważnienia ustawowego do rozciągania wyjątkowych przepisów części wojskowej kodeksu karnego, które dotyczą osób powołanych do pełnienia służby wojskowej, na osoby powołane do odbycia zasadniczej służby w obronie cywilnej.