III UZP 17/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Myślicki (autor uzasadnienia), S. Perestaj, Z. Stypułkowska, S. Szymańska (sprawozdawca), A. Szczurzewski, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w razie śmierci jednego z małżonków, któremu została przyznana odrębna emerytura lub renta na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, drugiemu z małżonków przysługuje pobierane przez zmarłego małżonka zwiększenie emerytury lub renty z tytułu wartości przekazanego gospodarstwa (art. 67 ust. 4 powołanej ustawy), czy tylko połowa tego zwiększenia pobieranego faktycznie przed śmiercią małżonka?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej.Przewidziane w art. 67 ust. 4 i ust. 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) zwiększenie emerytury lub renty inwalidzkiej wypłacane małżonkom po połowie, w części przysługującej małżonkowi, który zmarł, nie przechodzi na drugie z małżonków.Uzasadnienie faktyczneObowiązująca do 31 grudnia 1982 r. ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przyjęła zasadę, iż emerytura (art. 9 ust. 1) lub renta inwalidzka (art. 10 ust. 5) przysługują "łącznie obojgu" małżonkom.Możliwość podziału na równe części została przewidziana: 1) na wniosek jednego z małżonków albo 2) z urzędu - jeżeli jedno z małżonków było także uprawnione do świadczenia o charakterze rentowym na podstawie innych (aniżeli ustawa) przepisów (art. 9 ust. 3, art. 10 ust. 5). Konsekwentnie jednak do przyjętej zasady w razie śmierci jednego z małżonków świadczenia te wypłacane były w pełnej wysokości drugiemu z małżonków (art. 9 ust. 4, art. 10 ust. 5), z zastrzeżeniem określonym w art. 9 ust. 2.Ustawa przewidziała również sytuację, w której do emerytury lub renty inwalidzkiej uprawnione było tylko jedno z małżonków, wówczas jemu przysługiwało świadczenie w pełnej wysokości (art. 9 ust. 2, art. 10 ust. 5). Drugie z małżonków w tym przypadku nie było uprawnione do świadczeń wobec niespełnienia warunków ustawowych.Na tle zatem powołanej ustawy - w zakresie wynikającym z pytania prawnego - istniały dwojakiego rodzaju typowe sytuacje związane z prawem podmiotowym do emerytury lub renty inwalidzkiej, uprawnienia bowiem mogli posiadać łącznie oboje małżonkowie lub jedno z nich. Obie te sytuacje prawne i faktyczne zostały z dniem 1 stycznia 1983 r. odmiennie unormowane przez ustawę z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), która w przejściowym przepisie art. 67 ust. 1 przyznane dotychczas emerytury lub renty inwalidzkie obojgu małżonkom podzieliła między nich w ten sposób, że podlegały one wypłacie w równych częściach każdemu z małżonków odrębnie. Podstawowa zaś ich wysokość została ustalona w wysokości najniższej emerytury pracowniczej (art. 67 ust. 2).Do tej granicy podniesiona została również emerytura lub renta inwalidzka wypłacana na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r. jednemu uprawnionemu z małżonków, jeżeli wysokość tych świadczeń była niższa od określonej w art. 18 ustawy (art. 67 ust. 3). W art. 67 ust. 4-6 ustawy przewidziana została możliwość zwiększenia świadczeń z tytułu wartości przekazanych państwu budynków, lasów i obszarów gruntów oraz z tytułu zrzeczenia się prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich. Stosownie do przyjętej w art. 67 ust. 1 ustawy zasady "rozdzielności" dotychczasowych świadczeń, związane z tym zwiększeniem należności, podlegały także podziałowi w równych częściach między małżonków pobierających emeryturę lub rentę inwalidzką, a gdy do takich świadczeń uprawnione było jedno z małżonków, należność przysługiwała mu w całości (art. 67 ust. 7).Żadne z postanowień art. 67 ustawy nie przewidziało przypadku, w którym - tak jak art. 9 ust. 4 i art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 27 października 1977 r. - emerytura lub renta inwalidzka, lub zwiększenie takiego świadczenia, podlegałyby wypłacie w pełnej wysokości drugiemu z małżonków, w razie śmierci jednego z nich. Wykładnia gramatyczna art. 67 ust. 4 i ust. 5 przewidującego ww. zwiększenie świadczeń nie pozostawia wątpliwości, że ustawodawca miał na uwadze osoby "pobierające emerytury lub renty inwalidzkie przyznane przed dniem wejścia w życie ustawy". Sytuacja ta odnosi się zarówno do przypadku, gdy uprawnionymi do tych świadczeń byli dotychczas łącznie oboje małżonkowie, jak i gdy do świadczeń takich było uprawnione na podstawie przepisów dotychczasowych tylko jedno z małżonków. Przewidziane w omawianych przepisach odniesienie do uprawnień nabytych przez te przedmioty przed dniem 1 stycznia 1983 r. wskazuje, że dokonana po tej dacie zmiana "łącznego" na "rozdzielne" świadczenia oznacza nadanie tym świadczeniom wyłącznie charakteru osobistego. Pogląd, iż możliwość "przejęcia" połowy zwiększenia (art. 67 ust. 4-6) - przyznanego w wyniku dokonanego po myśli art. 67 ust. 1 ustawy podziału dotychczas łącznego świadczenia - przez drugie z małżonków w razie śmierci jednego z nich, naruszałaby materialnoprawne założenia ustawowe o podziale świadczeń pomiędzy małżonkami. Jak już zaznaczono, końcowy fragment ust. 7 art. 67 ustawy odnosi się do sytuacji, gdy uprawnionym do emerytury lub renty inwalidzkiej było jedno z małżonków sprzed daty wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. i swój status prawny zachowało do dnia 1 stycznia 1983 r. - podobnie jak oboje małżonkowie pobierający łączne świadczenie - od tej bowiem daty nastąpiła ustawowa zmiana uprawnień jednego i obojga małżonków.Zmiany w dotychczasowej sytuacji prawnej pobierającej emeryturę lub rentę inwalidzką małżonków, wprowadzone przejściowym przepisem art. 67 ust. 1-7, są wynikiem ogólnych założeń nowej ustawy. Ilustruje to okoliczność, że w myśl art. 18 ustawy emerytura lub renta inwalidzka przysługuje "każdemu" ubezpieczonemu w podstawowej wysokości, równej najniższej emeryturze pracowniczej.Zasada "rozdzielności" świadczeń uprawnionych małżonków, na tle ogólnych przepisów ustawy realizowana jest konsekwentnie również w sytuacjach zbliżonych swym charakterem do określonej art. 67 ust 1-7. Emerytura bowiem lub renta inwalidzka przysługująca rolnikowi i jego małżonkowi ulega zwiększeniu z tytułu osiągnięcia średniej rocznej wartości sprzedaży produktów rolnych jednostkom gospodarki uspołecznionej w sposób określony w art. 19 ustawy. Kwota zwiększenia ulega też podziałowi w równych częściach między małżonków uprawnionych do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli w okresie przyjętym do ustalenia tego zwiększenia pracowali wspólnie w gospodarstwie rolnym, choćby prawo do świadczeń nabyli w różnym czasie (art. 19 ust. 6). Przepis art. 19 ust. 7 przewiduje możliwość otrzymania tylko części tego zwiększenia, zależnie od liczby przepracowanych (przez małżonka rolnika) lat. Kwotę zwiększenia wypłaca się w całości, gdy do emerytury lub renty inwalidzkiej uprawnione jest jedno z małżonków, lecz tylko do czasu uzyskania uprawnień przez drugie z małżonków, jeżeli małżonek nie będący emerytem lub rencistą pozostaje na utrzymaniu drugiego z małżonków (art. 19 ust. 8). Poza tym wyjątkiem ograniczonego w czasie pobierania w całości kwoty zwiększenia przez jedno z małżonków art. 19 nie przewiduje możliwości przyznania jednemu z małżonkowie kwoty zwiększenia tytułu osiągnięcia średniej rocznej wartości sprzedaży produktów rolnych jednostkom gospodarki uspołecznionej przysługującej drugiemu z małżonków w razie śmierci tego małżonka, która by miała miejsce po ustaleniu ich prawa do świadczeń (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1986 r. III UZP 4/86).Rozważane zagadnienie ponadto wiąże się od strony formalnej z kwestią ustalania uprawnień do emerytury lub renty inwalidzkiej, jako elementu strukturalnego systemu ubezpieczeń społecznych. Uprawnienia do tych świadczeń wraz z przysługującymi do nich dodatkami, wzrostami, zwiększeniami itp. ustala organ rentowy (art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.). Prawomocne jego decyzje mogą ulec zmianie jedynie w przypadkach w ustawie przewidzianych. Jednym z nich jest sytuacja wynikająca z art. 67 i art. 68 ustawy, związana ze zmianą charakteru i wysokości omawianych świadczeń przyznanych przed dniem 1 stycznia 1983 r.Śmierć jednego z małżonków o stwierdzonych uprawnieniach po tej dacie nie ma wpływu na prawomocnie przyznane uprawnienia drugiego z małżonków, ponieważ brak w tej mierze odpowiedniego przepisu ustawowego (art. 67 ust. 1-7 podobnie - w art. 19).Poza art. 19 ust. 8 ustawy przewidującym pobieranie w całości zwiększenia przez jedno z małżonków do czasu uzyskania uprawnień przez drugie z nich omawiane przepisy nie przewidują możliwości ponownego ustalania prawomocnie przyznanych świadczeń z powodu śmierci któregokolwiek z małżonków. Przyznana bowiem jednemu z małżonków emerytura lub renta inwalidzka wraz z należnymi dodatkami, zwiększeniami lub wzrostami stanowi sferę jego osobistych uprawnień.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.