III UZP 49/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Bała, B. Błachowska, E. Brzeziński, A. Filcek, K. Michaluk (sprawozdawca), W. Myga, E. Mzyk, S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska, M. Sadowski, Z. Stypułkowska, S. Szymańska, G. Szymańska, J. Wasilewski, Z. Zaziemski. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, Wiesława Śliwy, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego zgłoszonego na podstawie art. 13 pkt 4 i art. 18 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez pełny skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w razie śmierci jednego z małżonków, pobierających emeryturę lub rentę inwalidzką na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), pozostałemu przy życiu małżonkowi przysługuje pobierana przez zmarłego połowa kwoty zwiększenia emerytury lub renty z tytułu wartości przekazanego gospodarstwa rolnego Państwu (art. 22 ust. 5 i art. 67 ust. 4 ustawy), czy też zwiększenie to nie przechodzi na żyjącego małżonka?"podjął następującą uchwałę:Zwiększenie emerytury lub renty rolnika i jego małżonka przyznane za nieodpłatnie przekazane gospodarstwo rolne Państwu - w razie śmierci jednego z uprawnionych małżonków przysługuje w całości drugiemu z małżonków (art. 22 ust. 5 i art. 67 ust. 7 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 czerwca 1986 r. III UZP 17/86 (OSNCP 1987, z. 2-3, poz. 21) mającej moc zasady prawnej przyjął, że przewidziane w art. 67 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.) zwiększenie emerytury lub renty inwalidzkiej wypłacane małżonkom po połowie, w części przysługującej małżonkowi, który zmarł, nie przechodzi na drugiego z małżonków.Stosownie do poglądu wyrażonego w uchwale "zwiększenie" to stanowi sferę osobistych uprawnień podmiotu, wygasających z chwilą jego śmierci. Sąd Najwyższy - na podstawie wykładni gramatycznej i przewidzianego w przepisach odniesienia do uprawnień nabytych przed dniem 1 stycznia 1983 r. - wskazał na dokonaną po tej dacie zmianę z "łącznego" świadczenia na "rozdzielne", co oznaczało nadanie tym świadczeniom wyłącznie charakteru osobistego. Ponadto Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że "przejęcie" połowy zwiększenia przez drugiego z małżonków (art. 67 ust. 4-6) "naruszałoby materialnoprawne założenia ustawowe o podziale świadczeń pomiędzy małżonkami". Artykuł 67 ust. 7 bowiem przewiduje sytuację, gdy uprawnionym do emerytury lub renty inwalidzkiej jest jedno z małżonków przed datą wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. i swój status zachował do dnia 1 stycznia 1983 r., podobnie jak małżonkowie pobierający łącznie świadczenia. Ponadto z motywów powołanej uchwały wynikają argumenty formalne, odwołujące się do stabilności decyzji organów rentowych, które mogą ulegać zmianie jedynie w przypadkach przewidzianych ustawą, a do takich nie należy zgon jednego z małżonków.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego we wniosku z dnia 16 listopada 1987 r. zakwestionował zasadność podjętej uchwały stwierdzając, że jedynie podstawowe prawo do świadczeń przysługuje "każdemu z małżonków z osobna". Natomiast zwiększenie świadczeń podstawowych ma charakter dodatku stanowiącego "jedno wspólne prawo" małżonków, co w konsekwencji prowadzi do wniosku, że podział tego zwiększenia dotyczy kwoty należnej do wypłaty, a gdy uprawnienie to pozostaje przy jednym z małżonków, tylko on otrzymuje wypłatę tej kwoty w całości. Rozdzielność wypłat nie zmienia istoty tego dodatku, wywodzącego się z niepodzielnych praw majątkowych małżonków. Zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. rolnik otrzymał w zamian za przekazane gospodarstwo rolne prawo do:1) renty lub emerytury w wysokości podstawowej (art. 18), 2) kwoty zwiększenia emerytury lub renty z tytułu osiągnięcia średniej rocznej wartości sprzedaży produktów rolnych jednostkom gospodarki uspołecznionej (art. 19), 3) kwoty zwiększenia emerytury lub renty z tytułu wartości przekazanego gospodarstwa rolnego Państwu (art. 22). Każde z tych świadczeń jednak ma inny charakter prawny, inne uwarunkowania i zasady ustalania. Kwota zwiększenia przypadająca rolnikowi z tytułu wartości sprzedaży produktów rolnych stanowi immanentną część świadczeń podstawowych (uchwała SN z dnia 12 marca 1986 r. III UZP 4/86). Natomiast zwiększenie z tytułu wartości przekazanego Państwu gospodarstwa rolnego ma charakter odszkodowawczy, rekompensujący utraconą wartość majątkową. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając wniosek Pierwszego Prezesa w pełnym składzie Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zważył, co następuje:Zagadnienie zwiększenia świadczeń emerytalno-rentowych rolników indywidualnych powstało na tle przepisów ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), które w spornej kwestii przyznawały prawo do emerytury "łącznie obojgu małżonkom", i to nawet wówczas, gdy wiek emerytalny osiągnęło tylko jedno z nich (art. 9 ust. 1). Także renta inwalidzka - przy odpowiednim zastosowaniu art. 9 ust. 2-4 powołanej ustawy - przysługiwała obojgu małżonkom. Taka sytuacja prawna oznaczała, że emeryturę lub rentę - w razie śmierci jednego z małżonków - wypłacało się w pełnej wysokości drugiemu z małżonków, chyba że wystąpiły okoliczności określone w ust. 2, wyłączające uprawnienia małżonka, który przez ostatnie 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu nie pracował w tym gospodarstwie i nie pozostawał z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym. Istniała również możliwość podziału emerytury lub renty na równe części. Przepisy ustawy przewidywały w razie przekazania gospodarstwa rolnego Państwu zwiększenie związane z obszarem przekazanego gospodarstwa, budynków oraz zrzeczenia się prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego (art. 8 ust. 1). Rolnik mógł wraz z gospodarstwem przekazać Państwu budynki lub je wyłączyć z przekazywanego gospodarstwa rolnego. W przypadku jednak przekazania budynków rolnik miał prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych oraz użytkowania działki gruntu o obszarze do 0,3 ha, które miały charakter służebności i użytkowania w rozumieniu kodeksu cywilnego - art. 22 ust. 1, 2 i 5 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Z powyższego wynika, że przed 1 stycznia 1983 r. istniały różnorodne sytuacje prawne rolników indywidualnych otrzymujących świadczenia, a mianowicie: a) tylko jedno z małżonków otrzymywało emeryturę lub rentę ze zwiększeniami, b) oboje małżonkowie otrzymywali emeryturę lub rentę ze zwiększeniami, c) oboje małżonkowie mieli uprawnienia określone w lit. b, a ponadto żądali dodatkowego zwiększenia ich świadczeń w zamian za zrzeczenie się prawa do służebności lokalowych.Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. zmieniła zasadniczo dotychczasową konstrukcję prawa do renty lub emerytury w zamian za przekazane gospodarstwo rolne następcy lub Państwu. Przejawia się to w odstąpieniu od łącznego charakteru świadczeń emerytalno-rentowych rolników, co w konsekwencji oznacza, że prawo do renty lub emerytury ma charakter samoistny i niezależny; każde z małżonków bowiem musi spełniać wymagania, które warunkują nabycie danego prawa.Odstąpienie jednak od łącznego charakteru świadczeń emerytalno-rentowych nie daje podstawy do wniosku, że - przy obecnej regulacji prawnej - w razie śmierci jednego z małżonków pozostałemu z małżonków nie przysługuje pobierane przez zmarłego zwiększenie emerytury lub renty z tytułu wartości przekazanego gospodarstwa Państwu.Przeciwko takiemu poglądowi przemawiają wnioski wynikające z analizy charakteru prawnego poszczególnych składników świadczeń emerytalno-rentowych przysługujących rolnikowi przekazującemu gospodarstwo rolne następcy lub Państwu oraz treść przepisów art. 22 ust. 5 i art. 67 ust. 1. Zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. w zamian za przekazane gospodarstwo rolne rolnik nabywa prawo do: 1) emerytury lub renty w wysokości tzw. podstawowej (art. 18), 2) kwoty zwiększenia emerytury lub renty z tytułu osiągnięcia średniej rocznej wartości sprzedaży produktów rolnych jednostkom gospodarki uspołecznionej (art. 19), 3) kwoty zwiększenia emerytury lub renty z tytułu wartości nieodpłatnie przekazanego gospodarstwa rolnego Państwu (art. 22).Podzielić należy pogląd, zawarty we wniosku, że w ujęciu ustawy z 1982 r. każdy z tych składników ma jednak inny charakter prawny, inne uwarunkowania i inne zasady ustalania.Tak np. emerytura lub renta w wysokości podstawowej równej najniższej emeryturze pracowniczej przysługuje każdemu z małżonków, jeżeli spełniają warunki nabycia prawa do jednego z tych świadczeń, określone w art. 15 lub 16 ustawy. Ten składnik świadczenia więc ma charakter socjalny, gdyż celem jego jest zapewnienie każdemu ubezpieczonemu świadczenia na poziomie najniższej emerytury pracowniczej, czyli zabezpieczenie minimum środków utrzymania. Ma on charakter świadczenia osobistego. Zwiększenie emerytury lub renty dla rolnika, jego małżonka ponad podstawową wysokość, określone w art. 19, uzależnione jest od wkładu ich pracy wyrażającej się w wartości sprzedaży produktów rolnych j.g.u. Dlatego ten składnik świadczenia ulega podziałowi między małżonków uprawnionych do świadczeń w równych częściach, jeżeli w okresie przyjętym do ustalenia tego zwiększenia pracowali wspólnie w gospodarstwie rolnym (ust. 6). W przeciwnym wypadku podział ten jest proporcjonalny do liczby przepracowanych lat w okresie obliczeniowym (ust. 7). Ponadto przypadająca do podziału kwota tego zwiększenia zostaje wypłacona każdemu z małżonków z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty, tj. spełnienia warunków wynikających z art. 15 lub 16 ustawy. Kwota przypadająca z podziału małżonkowi, który nie spełnia jeszcze warunków do uzyskania emerytury lub renty może być wypłacona drugiemu z małżonków, spełniającemu te warunki, pod warunkiem jednak, że małżonek nieuprawniony do świadczeń pozostaje na jego utrzymaniu (ust. 8). Zwiększenie określone w art. 19 zatem jest ściśle powiązane z ilością pracy każdego z małżonków i stanowi immanentną część jego świadczenia, co świadczy o jego "osobistym" charakterze. Ponadto wymaga podkreślenia, że za sprzedane produkty j.g.u. małżonkowie otrzymali odpowiednie kwoty. Dlatego prawo do tego zwiększenia gaśnie wraz ze śmiercią uprawnionego i nie przechodzi na drugiego z małżonków, jak zostało wyjaśnione w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1966 r. III UZP 4/86 (OSNCP 1987, z. 9, poz. 137).Odmienny charakter natomiast ma kwota zwiększenia z tytułu wartości przekazanego państwu gospodarstwa rolnego, określonego w art. 22 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. (poprzednio art. 8 ustawy z dnia 27 października 1977 r.). Inne są też zasady podziału tej kwoty pomiędzy uprawnionych małżonków. To zwiększenie przysługuje tylko tym rolnikom, którzy przekazali nieodpłatnie gospodarstwo rolne Państwu, przy czym wysokość tego zwiększenia oblicza się od wartości przekazanego gospodarstwa, a następnie dzieli w częściach równych pomiędzy małżonków, uprawnionych do emerytury lub renty, a jeżeli uprawnione jest tylko jedno z małżonków, przysługuje mu całe zwiększenie (art. 22 ust. 5). Ten składnik świadczenia emerytalno-rentowego rolników indywidualnych stanowi odszkodowanie za przekazane Państwu gospodarstwo rolne, będące dotąd wspólnym warsztatem pracy obojga małżonków, dlatego też nie można mu przypisywać charakteru świadczenia "osobistego".Odmienny charakter zwiększenia określonego w art. 22, a także inne zasady podziału kwoty tego zwiększenia pomiędzy uprawnionych małżonków - w porównaniu do kwoty zwiększenia w art. 19 - uzasadniają więc pogląd, że zwiększenie emerytury lub renty należne z tytułu przekazanego Państwu gospodarstwa rolnego - z uwagi na przyczynę (causa) tego zwiększenia - w razie śmierci jednego z uprawnionych małżonków przysługuje w całości drugiemu z małżonków.Pogląd taki uzasadnia także treść art. 22 ust. 5 omawianej ustawy. Z treści tego przepisu - zbieżnej z treścią art. 67 ust. 7 - wynika, że normuje on dwie sytuacje:- pierwszą (nie objętą rozważanym zagadnieniem), gdy uprawnionymi do emerytury lub renty są oboje małżonkowie; w takiej sytuacji zwiększenie dzieli się w równych częściach pomiędzy małżonków,- drugą, gdy do świadczeń uprawnionych jest tylko jedno z małżonków; w takiej sytuacji zwiększenie przysługuje temu małżonkowi.Wymaga zatem rozważenia, do jakiego momentu czasowego odnosi się określenie: "uprawnione jest tylko jedno z małżonków". Zasady logicznego rozumowania prowadzą do wniosku, że występują tu trzy możliwości, a mianowicie: 1) gdy jest uprawnione tylko jedno z małżonków w chwili powstania prawa do świadczenia, 2) gdy jest uprawnione tylko jedno z małżonków w chwili przyznania oraz 3) gdy jest uprawnione tylko jedno z małżonków w jakimkolwiek momencie, a więc także, gdy po przyznaniu świadczenia uprawnionym "staje się" tylko jedno z małżonków.Ta ostatnia możliwość obejmuje także przypadek, gdy jedynym uprawnionym do świadczenia "staje się" jedno z małżonków na skutek śmierci drugiego, która nastąpiła po przyznaniu im świadczeń. Śmierć uprawnionego małżonka zatem stanowi zdarzenie, które powoduje, że pozostały małżonek uzyskuje przymiot "tylko jednego z małżonków" uprawnionego do emerytury lub renty. Śmierć uprawnionego małżonka więc powoduje, że następuje zmiana sytuacji odpowiadającej uprzednio hipotezie wyrażonej w części pierwszej omawianego przepisu na sytuację odpowiadającą hipotezie wyrażonej w części drugiej tego przepisu.Po zmianie stanu prawnego ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. emerytury lub renty inwalidzkie przyznane obojgu małżonkom na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie tej ustawy uległy podziałowi i wypłacane były "w równych częściach każdemu z małżonków odrębnie" (art. 67 ust. 1). Treść takiego zapisu świadczy jednoznacznie o rozdzielności emerytur lub rent w ich wysokości podstawowej przewidzianej w art. 18 tej ustawy, równej najniższej emeryturze pracowniczej.Osobom pobierającym emerytury lub renty inwalidzkie przyznane przed dniem wejścia w życie ustawy przysługiwało także zwiększenie świadczeń podstawowych "z tytułu wartości przekazanych Państwu budynków, lasów i obszaru gruntów oraz z tytułu zrzeczenia się prawa do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich". W odniesieniu do rolników będących małżonkami ustawodawca przewidział możliwość podziału kwoty zwiększenia w częściach równych, a gdy do tych świadczeń uprawnione było tylko jedno z małżonków, to wówczas cała kwota zwiększenia przysługiwała temu małżonkowi (art. 67 ust. 7).Takie unormowanie dotyczy osób, które: a) w dacie nabycia ustawowych uprawnień (a nie w dacie wydania decyzji) były małżonkami, b) w tej dacie miały prawo do świadczeń podstawowych, c) przekazały Państwu budynki, lasy i obszary gruntów oraz prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich. Podział kwoty zwiększenia następował po wejściu w życie ustawy, po przyznaniu małżonkom odrębnych świadczeń podstawowych oraz ustaleniu wartości przysługującego im zwiększenia świadczeń. Nie ma zatem wątpliwości, że art. 67 ust. 2 miał zastosowanie, gdy oboje małżonkowie żyli w dniu wejścia w życie stawy, gdyż tylko wówczas zachodziła potrzeba podziału. Decyzja organu rentowego zawsze dotyczyła jednego prawa do zwiększenia, także wówczas, gdy zgon małżonka nastąpił później (po dacie jej wydania); dezaktualizował się wtedy jedynie podział kwoty.Przy rozważaniu art. 67 ust. 7 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. należy także mieć na uwadze odszkodowawczy charakter określonego w nim zwiększenia związany z nieodpłatnym przekazaniem gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa, a więc wyzbyciem się swego warsztatu pracy, oraz identyczną, jak w art. 22 ust. 5, zasadę podziału kwoty zwiększenia między małżonków.Przytoczone argumenty więc wykazują, iż zwiększenie określone w art. 22 ust. 5 oraz w wart. 67 ust. 7 omawianej ustawy występuje niezależnie od świadczeń odrębnych małżonków jako jedno prawo, co nie jest równoznaczne z powiększeniem ich świadczenia osobistego. Dlatego nie można podzielić odmiennego poglądu wyrażonego w uchwale SN z dnia 6 czerwca 1986 r. III UZP 17/86.Przytoczona argumentacja potwierdza zasadność wniosku Pierwszego Prezesa wykazującego, że odrębny (zindywidualizowany) charakter mają emerytury lub renty w wymiarze podstawowym (art. 18) oraz przysługujące do nich dodatki (art. 30), a także zwiększenie określone w art. 19. Natomiast zwiększenie określone w art. 22 ust. 1 jest oryginalnym rozwiązaniem prawnym dla rolników indywidualnych, podyktowanym utratą warunków do wykonywania zawodu rolnika i dotychczasowej sytuacji życiowej przez przekazanie Państwu swego warsztatu pracy. Artykuł 22 ust. 5 i art. 67 ust. 4 nie przewidują odrębnych świadczeń traktowanych przez prawo jako osobiste; jest to bowiem wspólne prawo małżonków, wyrażone podzielonymi kwotami wypłat tylko na czas trwania małżeństwa. Taki podział nosi cechy prowizorycznego (tymczasowego) z możliwością trwałego "powrotu" połowy zwiększenia po śmierci jednego z małżonków.Z tych względów Sąd Najwyższy uznał wniosek za uzasadniony i podjął uchwałę sformułowaną w sentencji.