III PZP 37/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: J. Myślicki, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Handlu Artykułami Wyposażenia Mieszkań (...) w W. o wpis do rejestru przedsiębiorstw państwowych po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 17 marca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy wobec tego, że art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych przewiduje tylko powołanie i odwołanie zastępcy dyrektora przez dyrektora przedsiębiorstwa i w obu wypadkach wymaga zgody rady pracowniczej, takie decyzje muszą być podjęte również w razie rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron?2. Czy rozwiązanie umowy za porozumieniem stron wymaga decyzji również o odwołaniu pełnomocnictwa z art. 45 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, czy też taka decyzja jest zbyteczna?3. Co należy ujawnić w rejestrze przedsiębiorstw państwowych, w wypadku odpowiedzi, że odwołanie zastępcy dyrektora, a tym samym istnienie zgody rady pracowniczej na tę czynność, oraz odwołanie pełnomocnictwa, jest w przedstawionym wyżej przypadku zbędne i jakie dokumenty winien wówczas przedstawić wnioskodawca (art. 45 ust. 3 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych oraz przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 31, poz. 171, w szczególności § 20)?"podjął następującą uchwałę:1. W razie rozwiązania stosunku pracy z zastępcą dyrektora przedsiębiorstwa państwowego na mocy porozumienia stron przewidziane w art. 36 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.) odwołanie jest bezprzedmiotowe. W takiej sytuacji wykreślenie zastępcy dyrektora z rejestru przedsiębiorstw państwowych następuje na podstawie dokumentu stwierdzającego rozwiązanie stosunku pracy.2. Odwołanie pełnomocnictwa udzielonego zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa państwowego jest wymagane także w wypadku rozwiązania z nim stosunku pracy na mocy porozumienia stron. Oświadczenie o odwołaniu pełnomocnictwa stanowi podstawę do wykreślenia wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawne powstały w związku z odmową wykreślenia przez Sąd Rejonowy z rejestru przedsiębiorstw państwowych wpisów dotyczących zastępcy dyrektora i pełnomocnika, z którym stosunek pracy został rozwiązany na mocy porozumienia stron. Sąd Rejonowy nie uwzględnił wniosku Przedsiębiorstwa o wykreślenie wpisów w rejestrze, wobec nieprzedstawienia decyzji o odwołaniu zastępcy dyrektora i uchwały rady pracowniczej o wyrażeniu zgody na odwołanie oraz decyzji o cofnięciu pełnomocnictwa. Sąd Wojewódzki nie miał natomiast wątpliwości, czy stosunek pracy nawiązany z zastępcą dyrektora przedsiębiorstwa na podstawie powołania może być rozwiązany na mocy porozumienia stron. Sąd Wojewódzki stwierdził, że ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122 ze zm.) kwestii tej nie reguluje, natomiast stosowne przepisy kodeksu pracy nie wyłączają takiej możliwości. Sąd Wojewódzki powołał się też na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1976 r. w sprawie I PRN 121/76 (OSNCP 1977, z. 8, poz. 140).Sąd Najwyższy podziela stanowisko Sądu Wojewódzkiego co do dopuszczalności rozwiązania stosunku pracy z zastępcą dyrektora przedsiębiorstwa państwowego na mocy porozumienia stron. Wprawdzie powołane przez Sąd Wojewódzki orzeczenie Sądu Najwyższego zostało wydane przed wejściem w życie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, ale w rozważanej kwestii przepisy tej ustawy nie wprowadziły zmian. Przepis bowiem zawarty w art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie może być rozumiany jako wyczerpująco i wyłącznie regulujący sposób ustania stosunku pracy zastępcy dyrektora. Treść tego przepisu określa organ uprawniony do powołania i odwołania zastępcy dyrektora. W przedmiocie ustania stosunku pracy zastępcy dyrektora w tej ustawie nie zostało wyłączone stosowanie odpowiednich przepisów kodeksu pracy. Natomiast z mocy art. 69 k.p. do stosunków pracy na podstawie powołania stosuje się przepisy dotyczące umowy o pracę na czas nie określony, z wyłączeniem wymienionych w nim przepisów kodeksu pracy i przy uwzględnieniu uregulowań zawartych w rozdziale III, oddziale I tego kodeksu. Ani uregulowania odrębne zamieszczone w wymienionym oddziale I, ani wyłączenia z art. 69 k.p. nie zawierają zakazu rozwiązania stosunku pracy zaistniałego na podstawie powołania w drodze porozumienia stron. W tej kwestii ma zastosowanie art. 30 § pkt 1 k.p. w związku z art. 69 k.p.Odmienne stanowisko prowadziłoby do niezrozumiałych prawnie i nieuzasadnionych społecznie konsekwencji. Twierdzenie, że ustanie stosunku pracy z zastępcą dyrektora może nastąpić jedynie na skutek odwołania wskazanego w art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, jest nie do przyjęcia, np. w razie śmierci tegoż zastępcy. Wymaganie, aby i w takiej sytuacji nastąpiło odwołanie ze stanowiska nie dałoby się pogodzić z rozsądnym rozumieniem wymienionego wyżej przepisu prawa. Z przepisów kodeksu pracy wynika, że bez względu na sposób nawiązania stosunku pracy wola pracownika zarówno przy nawiązaniu, jak i pozostawaniu w tym stosunku pracy ma istotne znaczenie (np. art. 11 i 30 k.p.). Nie sposób więc podzielić stanowiska prowadzącego do takiego rozwiązania, które by uniemożliwiało zastępcy dyrektora odejście z tego stanowiska, jeżeli dyrektor w drodze jednostronnej czynności prawnej go nie odwoła bądź rada pracownicza nie wyrazi zgody na odwołanie (art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). W krańcowym przypadku przyjęcie funkcji zastępcy dyrektora mogłoby spowodować konieczność jej pełnienia dożywotnio, co pozostawałoby również w rażącej sprzeczności z wynikającą z przepisów kodeksu pracy zasadą wolności pracy. Powołany w sprawie interes społeczny, przemawiający w określonej sytuacji za pozostaniem konkretnego zastępcy dyrektora nadal na tym stanowisku, nie może przekreślić wspomnianej zasady i zmusić zainteresowanego do pracy na wymienionym stanowisku przez czas nieoznaczony.Dlatego też należy rozumieć treść art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych jako przepisu określającego organ uprawniony do odwołania zastępcy dyrektora w drodze jednostronnej czynności prawnej tego organu i nie wyłączającego innych sposobów rozwiązania stosunku pracy, określonych w kodeksie pracy.Odwołanie zastępcy dyrektora przez uprawniony organ w zakresie stosunku pracy wywołuje skutek określony w art. 70 k.p., a więc w konsekwencji rozwiązanie stosunku pracy, w dacie zaś wskazanej w odwołaniu zaprzestanie pracy na tym stanowisku. Rozwiązanie stosunku pracy z zastępcą dyrektora na mocy porozumienia stron w dacie określonej w porozumieniu wywołuje te same skutki. Późniejsze zatem odwołanie zastępcy dyrektora, już po rozwiązaniu z nim stosunku pracy, w zakresie stosunku pracy i pełnionej funkcji nie może wywołać żadnych skutków prawnych i tym samym jest bezprzedmiotowe. Celem bowiem tego odwołania jest wywołanie skutku, który nastąpił już wcześniej. Stosunek pracy, którego dotyczy odwołanie, już nie istnieje.Oświadczenie dyrektora o odwołaniu zastępcy dyrektora nie jest też wyłącznym dokumentem dla wykreślenia wpisu dotyczącego tegoż zastępcy w rejestrze przedsiębiorstw państwowych. Z § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171) wynika, że osoba składająca wniosek o dokonanie wpisu (w zasadzie dyrektor przedsiębiorstwa) powinna dołączyć odpis dokumentu będącego podstawą wpisu, podpisanego również przez przewodniczącego rady pracowniczej lub jego zastępcę, w sprawie zastrzeżonej do kompetencji stanowiących rady pracowniczej. Nie ma natomiast przepisu uzależniającego wykreślenie zastępcy dyrektora z rejestru wyłącznie od złożenia dokumentu o odwołaniu z tego stanowiska. Musi to być natomiast dokument stwierdzający, iż wpisany do rejestru zastępca dyrektora przestał pełnić tę funkcję na skutek przewidzianych przez prawo zdarzeń. Jeżeli zastępca dyrektora został odwołany na podstawie art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, to dokumentem tym będzie oświadczenie dyrektora o odwołaniu z podpisem przewodniczącego rady pracowniczej lub jego zastępcy (§ 14 powołanego rozporządzenia w związku z art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego - Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.). W razie rozwiązania stosunku pracy z zastępcą dyrektora na mocy porozumienia stron dokumentem dla wykreślenia z rejestru będzie oświadczenie stron o rozwiązaniu stosunku pracy lub zaświadczenie zakładu pracy stwierdzające ten fakt. Na tych dokumentach podpis przewodniczącego rady pracowniczej lub jego zastępcy jest zbędny. Jeżeli bowiem stosunek pracy z zastępcą dyrektora ustał z innej przyczyny niż odwołanie, niepotrzebna jest uchwała rady pracowniczej o wyrażeniu zgody w rozumieniu art. 36 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Przewidziany w tym przepisie warunek uzyskania przez dyrektora zgody rady pracowniczej dotyczy odwołania zastępcy dyrektora, nie zaś wypadków, gdy odejście z tego stanowiska jest następstwem zgody i woli obu stron (porozumienie) lub też woli zainteresowanego zastępcy. Z wyżej już przytoczonych przyczyn rada pracownicza nie mogłaby bowiem skutecznie sprzeciwić się odejściu zastępcy dyrektora z tego stanowiska na skutek jego woli, w tym i rozwiązaniu stosunku pracy na mocy porozumienia stron. Jeżeli zatem rozwiązanie stosunku pracy z zastępcą dyrektora następuje nie w wyniku odwołania, lecz innego zdarzenia prawnego, to rada pracownicza nie podejmuje uchwały w tym przedmiocie i nie ma wówczas zastosowania art. 24 ust. 2 ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, a tym samym i § 14 rozporządzenia o rejestrze. Zgoda rady pracowniczej w rozważanej kwestii ma sens w sytuacji, gdy dyrektor jednostronną czynnością prawną odwołuje zastępcę dyrektora. Celem bowiem tej zgody jest potwierdzenie przez organ samorządu zasadności stanowiska dyrektora, przy uwzględnieniu interesu przedsiębiorstwa i zastępcy dyrektora. Brak zgody rady pracowniczej stanowi istotną przesłankę przesądzającą o niezgodności z prawem odwołania zastępcy dyrektora.Co się zaś tyczy odwołania pełnomocnictwa udzielonego zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa na podstawie art. 45 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, to należy przede wszystkim uwzględnić, że w ustępie 3 tego przepisu wyraźnie stwierdza się, że ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych podlega udzielenie i odwołanie pełnomocnictwa. Przepisu takiego ustawa nie zawiera natomiast w odniesieniu do odwołania zastępcy dyrektora z zajmowanego stanowiska. Poza tym do pełnomocnictwa z art. 45 tej ustawy nie stosuje się przepisów kodeksu pracy. Przepisy art. 44 i 45 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych nie wyłączają też możliwości udzielenia przez dyrektora pełnomocnictwa innemu pracownikowi, a nawet osobie nie zatrudnionej w przedsiębiorstwie. Zarówno zatem zaprzestanie pracy na stanowisku zastępcy dyrektora, jak i pracy w przedsiębiorstwie nie powoduje automatycznie - wobec braku stosownego przepisu - wygaśnięcia pełnomocnictwa. W przedmiocie udzielonego pełnomocnictwa konieczne jest dokonanie stosownej czynności prawnej, a mianowicie odwołania przez dyrektora przedsiębiorstwa. Dlatego również w razie rozwiązania stosunku pracy z zastępcą dyrektora na mocy porozumienia stron aktualne pozostaje odwołanie udzielonego mu pełnomocnictwa. Oświadczenie o odwołaniu pełnomocnictwa jest też dokumentem stanowiącym podstawę do wykreślenia wpisu o pełnomocnictwie w rejestrze przedsiębiorstw państwowych.