VI KZP 10/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Bodecki. Sędziowie: R. Góral (sprawozdawca), S. Kaliński.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Piotra Z. co do odmowy warunkowego przedterminowego zwolnienia, po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach - postanowieniem z dnia 24 marca 1986 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"I. Czy stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu wpływa tylko na wymiar kary (art. 50 § 1 k.k.), czy również na warunkowe przedterminowe zwolnienie (art. 90 § 1 k.k.); w razie uznania, że społeczne niebezpieczeństwo czynu nie należy do elementów ocennych, o których mowa w art. 90 § 1 k.k., to czy cele kary w rozumieniu tego przepisu wyznacza tylko art. 37 k.k.w.?II. Jakie kryteria decydują o tym, że skazany sam sprawuje pieczę nad dzieckiem do lat 15, do której wykonywania są obowiązani rodzice (art. 91 § 2 pkt 2 k.k.), a zwłaszcza czy przepis ten odnosi się tylko do skazanych, którzy w dacie orzekania o warunkowym zwolnieniu są rodzicami, opiekunami lub rodziną zastępczą takiego dziecka, a ponadto:1) do czasu osadzenia w areszcie śledczym (zakładzie karnym) faktycznie i wyłącznie sprawowali nad dzieckiem - w należyty sposób - pieczę i stale z nim przebywali (art. 26 k.c.), albo2) w trakcie odbywania kary wystąpiła faktyczna konieczność osobistej i wyłącznej pieczy nad takim dzieckiem wskutek przemijającej lub trwałej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej przez drugiego z rodziców (opiekuna, rodzinę zastępczą), a przed osadzeniem wykonywali tę władzę (opiekę) tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny (art. 95 § 3 i art. 154 k.r.o.)?III. Czy ustalając przesłanki przewidziane w art. 91 § 2 pkt 2 k.k. można korzystać z pomocy sądownictwa rodzinnego (art. 165 § 1 k.r.o., art. 571 § 1 k.p.c., przepisy ustawy z dnia 26 października 1962 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich), czy też zebranie informacji w tej kwestii należy tylko do organów uprawnionych do wykonywania orzeczeń (art. 2 k.k.w.)?"uchwalił udzielić odpowiedzi na pytanie pierwsze jak wyżej, a odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie i trzecie. Uzasadnienie faktyczneI. Przewidziana w art. 90 § 1 k.k. dodatnia prognoza w stosunku do skazanego powinna być oparta na wszechstronnym poznaniu jego osobowości, a więc właściwości i warunków osobistych skazanego, sposobu jego życia przed popełnieniem przestępstwa oraz zachowania się po popełnieniu przestępstwa, zwłaszcza zaś w czasie odbywania kary. Z treści tego przepisu, w związku z treścią art. 80 § 1 k.k. i art. 37 k.k.w., wynika, że wśród materialnych podstaw warunkowego przedterminowego zwolnienia (art. 90 § 1 k.k.) dominują cele wychowawcze, indywidualno-prewencyjne. Rozważając i oceniając wnioski co do prognozy, należy mieć na uwadze to, że zachowanie skazanego w czasie odbywania kary nie jest ani jedynym, ani przesądzającym kryterium tej prognozy; wobec czego nie może wyłącznie o niej decydować.Prognozę co do skazanego należy ustalać, uwzględniając wszystkie ustawowe kryteria, a ponadto także istotne w tej mierze okoliczności dotyczące rodzaju i ciężaru stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu popełnionego przez oskarżonego, mając na względzie, że osiągnięcie celów odbywania kary pozbawienia wolności (art. 37 § 1 k.k.w.) i w związku z tym zastosowanie warunkowego przedterminowego zwolnienia wskazuje na osiągnięcie celów kary, o czym mowa w art. 90 § 1 k.k. W postanowieniu z dnia 19 maja 1972 r. - V KRN 26/72 Sąd Najwyższy stwierdził, że wielość popełnionych przestępstw, długotrwałość i sposób działania sprawcy oraz inne elementy społecznego niebezpieczeństwa czynu jako zewnętrzny przejaw stopnia demoralizacji skazanego, a częściowo także jako wyraz jego osobowości, należą do istotnych czynników rzutujących na ocenę realności i trwałości poprawy wykazanej w okresie odbywania kary, w związku z tym mogą mieć wpływ na ustalenie prognozy. Okoliczności te nie mogą jednak same przez się przesądzać tej prognozy, a tym bardziej negatywnej decyzji co do warunkowego zwolnienia, skoro kodeks karny nie wprowadził żadnych wyjątków od stosowania tego zwolnienia (OSNKW 1972, z. 11, poz. 178).Ustalając zatem istnienie podstaw do przyjęcia pozytywnej prognozy, a więc przypuszczenia, że sprawca po zwolnieniu z zakładu karnego będzie przestrzegał porządku prawnego, a zwłaszcza nie popełni ponownie przestępstwa, mimo niewykonania kary w całości, uznania, że cele kary zostały osiągnięte, nie sposób oderwać się od elementów należących do zespołu deliktowego - od istoty i charakteru przestępstwa, a także sposobu i okoliczności jego popełnienia. Uwzględnienie bowiem sposobu życia skazanego przed popełnieniem przestępstwa i zachowania się po jego popełnieniu oraz jego właściwości osobistych pozwoli sądowi ustalić, czy popełnienie przestępstwa było konsekwencją określonego trybu życia, czy miało charakter przypadkowy i zupełnie w jego życiu wyjątkowy, nie pasujący do drogi życiowej skazanego. Analizując zaś istotę przestępstwa, trudno byłoby sądowi pominąć nie tylko sposób działania i nasilenie złej woli, ale i jeden z podstawowych elementów czynu, jakim jest jego stopień społecznego niebezpieczeństwa. Prawidłowo więc prognoza musi uwzględniać wszystkie czynniki prognostyczne, które należy ściśle zindywidualizować, łącznie z tymi, które decydowały o wymiarze kary, choć z innego punktu widzenia, mianowicie z uwzględnieniem już zmian, jakie nastąpiły w toku wykonywania kary. Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu, rodzaj i charakter tego czynu, nasilenie złej woli, sposób działania (np. szczególne okrucieństwo), okoliczności towarzyszące - wszystko to charakteryzuje sprawcę i pozwala na ustalenie stopnia jego demoralizacji, co nie może nie być uwzględnione przy ocenie spełnienia celów kary za pomocą oddziaływania resocjalizacyjnego na skazanego, decydujących o trafności decyzji co do warunkowego przedterminowego zwolnienia. Konkludując - co do przestawionego pytania - należy stwierdzić, że ustalając podstawy do warunkowego przedterminowego zwolnienia sąd powinien uwzględnić także stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu skazanego w aspekcie osiągnięcia celów kary przez dotychczasowe jej wykonanie. II. W przedstawionych Sądowi Najwyższemu kolejnych pytaniach nie chodzi de facto o zasadniczą wykładnię ustawy, ale o udzielenie odpowiedzi na pytanie:a) czy w świetle ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych istnieją podstawy do przyjęcia, że skazany "sam sprawuje pieczę nad dzieckiem do lat 15, do której wykonania są obowiązani rodzice", a tym samym czy zaistniały przesłanki do zastosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia go z odbycia części kary - zgodnie z treścią art. 91 § 2 pkt 2 k.k.b) z jakich źródeł informacji ma prawo korzystać sąd penitencjarny. Ad. a. Na tak postawione pytanie należy odmówić odpowiedzi, ponieważ ocena całokształtu okoliczności decydujących o podjęciu decyzji o warunkowym przedterminowym zwolnieniu, także na podstawie art. 91 § 2 k.k., należy do sądu orzekającego w sprawie.W związku z tym pytaniem należy jednak dodatkowo wyjaśnić, co następuje:Z literalnego brzmienia art. 91 § 2 pkt 2 k.k. wynika, że dotyczy on także skazanych sprawujących faktyczną i wyłączną pieczę nad dzieckiem do lat 15, zamiast rodziców naturalnych lub zastępczych albo opiekunów. Wymieniony przepis nie daje podstaw do przyjęcia, że chodzi tylko o tych skazanych, którzy taką pieczę sprawowali przed osadzeniem w zakładzie karnym. Stąd też uznać należy, że dotyczy on także i tych skazanych, którzy stali się jedynymi opiekunami dziecka już po skazaniu lub po rozpoczęciu odbywania kary, np. z powodu śmierci rodziców, długotrwałej ich choroby.Jeżeli zaś chodzi o sprawowanie pieczy nad dzieckiem do lat 15 przez jednego tylko z rodziców w sytuacji, gdy drugi żyje, to szczegółowego rozważenia wymagają wszystkie związane z tym okoliczności, a zwłaszcza to, czy niemożność sprawowania pieczy nad dzieckiem przez drugiego z rodziców jest całkowita czy też tylko ograniczona lub utrudniona, np. z powodu krótkotrwałej, przemijającej choroby, czy skazany może zapewnić pieczę nad dzieckiem oddając je na wychowanie innym członkom rodziny lub wtedy, gdy sam korzysta z przerwy w odbywaniu kary i in. Dopiero całokształt ustaleń związanych z pełnym rozeznaniem sytuacji rodzinnej czy opiekuńczej skazanego stanowi podstawę do przyjęcia, że tylko skazany ("sam" - art. 91 § 2 pkt 2 k.k.) sprawuje pieczę nad dzieckiem do lat 15. Określenie "sam sprawuje opiekę" nasuwa w praktyce wątpliwości, czy skazany może korzystać z uprzywilejowanej sytuacji przewidzianej w art. 91 § 2 k.k., gdy pieczę nad dzieckiem sprawuje razem z nim druga osoba, np. małżonek. Literalne brzmienie przepisu uzasadnia odpowiedź przeczącą. Ustawa bowiem używa zaimka "sam". Gramatyczna zaś wykładnia tego słowa nakazuje rozumieć je jako czynność wykonywaną samodzielnie, bez niczyjej pomocy (por.: Słownik Języka Polskiego, t. III, PWN 1981, s. 172 i W. Doroszewski: Słownik Poprawnej Polszczyzny, s. 671, według których zaimek "sam" określa podmiot jako wyłącznego wykonawcę czynności oznaczonej w zdaniu). Ad. b. W świetle przepisów kodeksu karnego wykonawczego jest rzeczą oczywistą, że sąd w postępowaniu wykonawczym - podobnie jak każdy sąd - jest uprawniony do korzystania z wszelkich źródeł informacji, jeżeli są one prawnie dopuszczalne i wiarygodne. W zbieraniu informacji sąd penitencjarny jest samodzielny, co wynika z treści art. 11, 15, 23, 27 i 81 k.k.w. Mają także w postępowaniu wykonawczym odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego o dowodach (rozdział V) - w związku z treścią art. 1 § 2 k.k.w. Sprawę przeprowadzenia wywiadów środowiskowych normuje zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 stycznia 1970 r. w sprawie określenia organów powołanych do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w postępowaniu wykonawczym oraz trybu przeprowadzenia tego wywiadu (Dz. Urz. Min. Sprawiedl. z 1970 r. Nr 1, poz. 6).