III CZP 23/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Miłkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Genowefy K. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (...) w W. i Romanowi K. o ustalenie nieważności umowy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnowie postanowieniem z dnia 18 października 1984 roku do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w przypadku odpłatnego nabycia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej - na podstawie art. 53 ust. 1 w związku z art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) - części nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego znajduje zastosowanie art. 44 tej ustawy, gdy gospodarstwo objęte było wspólnością ustawową, a nabycie nastąpiło bez zgody drugiego z małżonków?2. W razie odpowiedzi twierdzącej - czy fakt wyjazdu małżonka poza granice kraju w celach zarobkowych i zaprzestanie w związku z tym pracy w gospodarstwie rolnym stanowiącej dotychczas jego główne źródło utrzymania można uznać za jeden z wypadków przewidzianych przez art. 44 powołanej ustawy w sytuacji, gdy po powrocie do kraju podjął on pracę w gospodarstwie rolnym, zarobione pieniądze zaś zainwestował w rozwój tego gospodarstwa?"podjął następującą uchwałę:Przepis art. 44 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) nie ma zastosowania w sytuacji, gdy jednostka gospodarki uspołecznionej nabyła odpłatnie w trybie art. 58 w związku z art. 53-56 tej ustawy, bez zgody drugiego z małżonków, nieruchomość wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego, objętego wspólnością ustawową.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawne, budzące poważne wątpliwości, wyłoniły się na tle następującego stanu faktycznego: Nieruchomość objęta księgą wieczystą nr (...) w W., składająca się z działek nr 992, 1016 i 1019 o łącznej powierzchni 2,62 ha, stanowiła własność ustawową małżonków Genowefy i Romana K. Wchodziła ona w skład gospodarstwa rolnego, prowadzonego wspólnie przez małżonków K. W dniu 20 sierpnia 1978 r. Genowefa K. wyjechała w celach zarobkowych do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Przebywała tam do dnia 8 kwietnia 1982 r., pracując jako sprzątaczka. Zarobione pieniądze zainwestowała po powrocie w gospodarstwo rolne.W czasie pobytu Genowefy K. za granicą, jej mąż Roman K. zawarł w dniu 21 grudnia 1978 r. umowę z Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w W., na podstawie której przekazał tej Spółdzielni odpłatnie, za kwotę 30.145 zł, opisaną wyżej nieruchomość, w trybie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Umowę tę zatwierdził Naczelnik Gminy w O. decyzją z dnia 28 grudnia 1978 r.Po powrocie do kraju Genowefa K. podjęła starania o odzyskanie spornej nieruchomości, której była współwłaścicielką na zasadach wspólności ustawowej. Po wyczerpaniu drogi administracyjnej skierowała pozew do Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej, domagając się unieważnienia umowy z dnia 21 grudnia 1978 roku, mocą której jej mąż przekazał odpłatnie na rzecz Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w W. nieruchomość rolną o powierzchni 2,62 ha. Swoje żądanie uzasadniła tym, że powyższa nieruchomość, wchodząca w skład gospodarstwa rolnego, objęta była wspólnością ustawową, powódka zaś nie wyraziła zgody na jej odpłatne przekazanie.Pozwany Roman K. uznał powództwo, stwierdzając, że nie wiedział, iż do zawarcia umowy niezbędna jest zgoda żony. Pozwana Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna wniosła natomiast o oddalenie powództwa zarzucając, że zgoda Genowefy K. - jako współwłaścicielki przedmiotowej nieruchomości na zasadach wspólności ustawowej - do zawarcia umowy odpłatnego przekazania nie była wymagana. Zgodnie bowiem z art. 44 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przekazanie następcy lub Państwu gospodarstwa rolnego objętego wspólnością ustawową nie wymaga zgody drugiego z małżonków m.in. w sytuacji, gdy praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła dla niego głównego źródła utrzymania. Skoro powódka w czasie zawarcia umowy przebywała za granicą i zarobkowała jako sprzątaczka, to jej zgoda do zawarcia umowy odpłatnego przekazania nieruchomości nie była wymagana.Wyrokiem z dnia 4 lipca 1984 r. Sąd Rejonowy ustalił nieważność umowy z dnia 21 grudnia 1978 r. zawartej między Romanem K. a Rolniczą Spółdzielnią Produkcyjną w W., dotyczącej odpłatnego przekazania nieruchomości rolnych o powierzchni 2,62 ha. Sąd ten uznał, że aczkolwiek przepis art. 44 wymienionej ustawy znajduje zastosowanie do odpłatnego przekazania nieruchomości na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej, to jednak pobyt powódki za granicą nie oznacza, że praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła dla niej głównego źródła utrzymania.Wyrok ten zaskarżyła pozwana Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna kwestionując pogląd sądu pierwszej instancji, iż pobyt powódki za granicą stanowi jedynie przerwę w pracy w gospodarstwie rolnym.Przedstawiając - w związku z tą rewizją - Sądowi Najwyższemu pytanie prawne sformułowane w części wstępnej niniejszej uchwały, Sąd Wojewódzki wyraził przede wszystkim wątpliwość, czy przepis art. 44 ustawy z dnia 27 października 1977 r. znajduje zastosowanie do odpłatnego nabycia nieruchomości przez jednostkę gospodarki uspołecznionej w trybie art. 58 w związku z art. 53 ust. 1 tej ustawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając na nie odpowiedzi miał na względzie następujące argumenty:W przepisie rozdziału 5 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), zatytułowanym "Przekazanie gospodarstw rolnych", ustawodawca uregulował dwie możliwości przechodzenia ziemi z gospodarstw indywidualnych do gospodarki uspołecznionej. Pierwsza z nich, przewidziana w art. 43 i 45, dotyczyła przekazania gospodarstwa rolnego przez rolnika jego następcy lub Państwu w zamian za emeryturę lub rentę; druga dotyczyła odpłatnego przejęcia przez Państwo nieruchomości rolnej lub jej części wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego (art. 53 ust. 1) albo odpłatnego zbycia jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 58). Przejęcie nieruchomości lub jej części odpłatnie przez Państwo następowało w formie decyzji naczelnika gminy, natomiast odpłatne zbycie nieruchomości na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej następowało w formie pisemnej umowy o przeniesienie własności, zatwierdzonej decyzją naczelnika gminy.Materialnoprawne przesłanki i warunki nabycia nieruchomości przez Państwo lub przez jednostkę gospodarki uspołecznionej były takie same. Wypadki te mogły wchodzić w rachubę w zasadzie wówczas, gdy nie mogło dojść do przekazania przez rolnika gospodarstwa rolnego jego następcy lub Państwu w zamian za emeryturę lub rentę inwalidzką. Wynikało to wyraźnie z użytego w art. 53 ust. 1 ustawy sformułowania: "jeżeli właściciel gospodarstwa rolnego niespełnia warunków do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie ustawy (...)".Z powyższego wynika zatem jednoznacznie, iż inne intencje i cele legły u podstaw rozwiązań prawnych, które przewidywały przekazanie gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu w zamian za emeryturę lub rentę inwalidzką, inne zaś cele przyświecały ustawodawcy przy unormowaniach dotyczących odpłatnego przejęcia przez Państwo nieruchomości lub jej części wchodzących w skład gospodarstwa rolnego lub odpłatnego jej nabycia przez jednostkę gospodarki uspołecznionej. W pierwszym wypadku rozwiązania te były bezpośrednią konsekwencją przyjętego w ustawie z 1977 r. systemu zaopatrzenia emerytalnego rolników, natomiast w drugim chodziło jedynie o stworzenie szczególnego trybu przekazania gospodarstw rolnych w sytuacji, gdy jego właściciel nie spełnił warunków do uzyskania świadczeń w ramach tego systemu zaopatrzenia emerytalnego rolników. Odmienne cele obu konstrukcji prawnych sprzeciwiają się zatem, aby z samego tylko uregulowania ich w jednym rozdziale wyprowadzać wniosek, że do obu tych konstrukcji mają zastosowanie wszystkie przepisy zamieszczone w tym rozdziale. W szczególności zaś nie można przyjąć, aby do umów odpłatnego nabycia nieruchomości przez jednostkę gospodarki uspołecznionej w trybie art. 58 ustawy z 1977 r. miał zastosowanie przepis art. 44 tej ustawy, zamieszczony w rozdziale piątym.Na trafność takiego wniosku wskazuje użyte w art. 44 ustawy sformułowanie "przekazanie następcy lub Państwu gospodarstwa rolnego", które zostało ustawowo zdefiniowane w art. 75 ust. 1 pkt 3 i 4 tej ustawy. W szczególności przez "przekazanie gospodarstwa rolnego następcy" rozumie się nieodpłatne przeniesienie na rzecz następcy posiadania oraz własności, jeżeli rolnik jest właścicielem (art. 75 ust. 1 pkt 3), przez "przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu" zaś rozumie się nieodpłatne przeniesienie na rzecz Państwa własności i posiadania gospodarstwa rolnego (art. 75 ust. 1 pkt 4). W obu zatem wypadkach chodziło o przekazanie nieodpłatne, co jest zrozumiałe, skoro przekazanie następowało w zamian za emeryturę lub rentę. Tymczasem w art. 58 ust. 1 ustawy użyto sformułowania "nabycie odpłatne nieruchomości" przez jednostkę gospodarki uspołecznionej (podobnie jak w art. 53 ust. 1 mówi się o "przejęciu odpłatnym przez Państwo"). Takie sformułowanie zatem stoi na przeszkodzie stosowaniu art. 44 ustawy do umów odpłatnego zbycia nieruchomości rolnej przez rolnika na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej w trybie art. 58 w związku z art. 53-56 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Zakres stosowania art. 44 ustawy został określony przez ustawodawcę w sposób jednoznaczny. Wchodził on w rachubę tylko przy przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu, i to wówczas, gdy:- drugie z małżonków miało zapewnione własne zaopatrzenie na starość lub na wypadek inwalidztwa; w tej sytuacji małżonek ten nie mógł mieć równorzędnej pozycji z tym z małżonków, który nabył uprawnienia do przekazania gospodarstwa objętego wspólnością ustawową;- praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła dla drugiego z małżonków głównego źródła utrzymania; w tej sytuacji wymaganie jego zgody na przekazanie gospodarstwa następcy lub Państwu godziłoby w podstawowy cel ustawy, skoro świadczenia z ustawy wiązały się głównie z pracą na roli;- gospodarstwo rolne wykazywało niski poziom produkcji; w tej sytuacji pominięcie zgody drugiego z małżonków podyktowane było koniecznością szybkiej likwidacji tego stanu.Powyższe motywy, które uzasadniały rozwiązanie przyjęte w art. 44 ustawy z 1977 r., nie miały znaczenia przy odpłatnym przejęciu nieruchomości lub jej części przez Państwo lub odpłatnym zbyciu na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej. Wskazuje to także na potrzebę ścisłego stosowania art. 44 ustawy jedynie do stanów faktycznych wyraźnie w nim unormowanych.Konieczność ścisłego stosowania tego przepisu uzasadniają także inne względy. Przepis art. 44 był niewątpliwie unormowaniem o charakterze wyjątkowym. Wyłączał on bowiem działanie ogólnej zasady zawartej w art. 36 § 2 k.r.o., ograniczał prawo małżonka do dysponowania swym majątkiem, stanowił jeszcze jedno odstępstwo od zasady nemo plus iuris. Także z tych względów nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Znamiennym jest fakt, że w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) nie znajdujemy odpowiednika art. 44 ustawy z dnia 27 października 1977 r.Wreszcie wskazać należy, że sama treść art. 58 ust. 1 ustawy z 1977 r. przemawia przeciwko możliwości stosowania art. 44 do umów odpłatnego zbycia nieruchomości rolnych na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej. Zgodnie z tym przepisem nabycie to było możliwe na warunkach określonych w 53-56 ustawy z 1977 r. Oznacza to, że umowy zawarte w tym trybie poddane były (oprócz formy - art. 58 ust. 2) regułom jedynie częściowo odmiennym od obowiązujących w ogólnym obrocie cywilnoprawnym (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1980 r. II CZP 2/80, OSNCP 1981, z. 4, poz. 47). Odmienności te wynikały jedynie z unormowań zawartych w art. 53-56 ustawy z 1977 r., a nie z unormowania przyjętego w art. 44 tej ustawy.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały. Jej treść czyni bezprzedmiotowym udzielanie odpowiedzi na drugie zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki.